Tiêu điểm

Doanh nghiệp tự quyết giá xăng dầu: Lo quyền định giá chỉ là ‘quyền trên giấy’

Khúc Văn • 01/10/2026 20:40

Nếu doanh nghiệp bán lẻ vẫn phụ thuộc vào nhà cung cấp về nguồn hàng, giá mua và chiết khấu thì quyền định giá có thể chỉ tồn tại trên giấy, trong khi nguy cơ bị chèn ép và thu hẹp cạnh tranh vẫn hiện hữu.

Dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu đề xuất bỏ giá bán lẻ tối đa do Nhà nước quy định theo từng kỳ, chuyển sang cơ chế doanh nghiệp tự xác định và công bố giá dựa trên chi phí đầu vào và diễn biến thị trường. Giá xăng dầu vì thế có thể khác nhau giữa các doanh nghiệp, cửa hàng và linh hoạt hơn theo thị trường.

Tuy nhiên, với mặt hàng thiết yếu tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất, vận tải và lạm phát, việc trao quyền định giá cũng đặt ra lo ngại về cạnh tranh, nguy cơ doanh nghiệp lạm dụng vị thế và khả năng quyền tự quyết giá chỉ tồn tại trên giấy.

Về vấn đề này, chúng tôi đã có cuộc trò chuyện với TS Giang Chấn Tây - Giám đốc Công ty TNHH MTV Bội Ngọc - doanh nghiệp bán lẻ xăng dầu ở tỉnh Trà Vinh.

Theo ông, việc doanh nghiệp tự quyết định giá có thực sự tạo ra một thị trường cạnh tranh hơn?

Tôi ủng hộ chuyển sang cơ chế giá thị trường, nhưng quyền định giá phải được trao thực chất cho tất cả doanh nghiệp trực tiếp bán lẻ dưới mọi hình thức.

Dự thảo hiện cho phép doanh nghiệp mua bán tự do được tự quyết định giá, trong khi doanh nghiệp nhượng quyền thì vẫn có thể bị đầu mối giới hạn bởi giá đầu mối công bố. Nếu doanh nghiệp bán lẻ không được tự quyết định giá thì về thực chất, quyền chủ động của họ vẫn rất hạn chế.

Theo phản ánh của nhiều doanh nghiệp bán lẻ, nhà cung cấp không muốn bán hoặc hạn chế bán hàng theo hình thức mua bán tự do hay đại lý, mà ép doanh nghiệp bán lẻ chuyển sang hình thức nhượng quyền để dễ kiểm soát và khiến doanh nghiệp phụ thuộc vào nhà cung cấp.

Trong nhiều trường hợp, nhượng quyền chủ yếu chỉ là sử dụng bảng hiệu, còn doanh nghiệp bán lẻ vẫn phải tự đầu tư, tự chịu chi phí và rủi ro nhưng không nhận được sự hỗ trợ tương xứng với những ràng buộc.

Nếu doanh nghiệp kinh doanh theo hình thức nhượng quyền không có quyền tự định giá thì phần lớn doanh nghiệp bán lẻ vẫn thiếu quyền chủ động. Nhà cung cấp có thể nâng giá bán buôn sát hoặc bằng giá bán lẻ, đẩy chiết khấu xuống rất thấp, thậm chí bằng không.

Đây là kẽ hở của Luật và có nguy cơ chèn ép doanh nghiệp bán lẻ, khiến họ thua lỗ, phải rút khỏi thị trường và tạo điều kiện cho việc thâu tóm.

Vì vậy, tôi đề nghị bên cung cấp quyết định giá bán buôn, còn doanh nghiệp trực tiếp bán lẻ quyết định giá bán lẻ, không phân biệt hình thức mua bán tự do, đại lý hay nhượng quyền. Đồng thời, cần kiểm soát các hành vi chèn ép và phân biệt đối xử trong cung ứng.

Nếu mỗi cây xăng có một mức giá, thậm chí giá thay đổi trong ngày, điều này sẽ tác động thế nào đến thị trường và người tiêu dùng?

Theo tôi, việc mỗi cửa hàng có thể có một mức giá khác nhau là điều hoàn toàn bình thường trong một thị trường vận hành theo cơ chế cạnh tranh. Không nên kỳ vọng tất cả các cửa hàng xăng dầu phải bán cùng một mức giá, bởi chi phí của từng doanh nghiệp không giống nhau.

Vị trí cửa hàng khác nhau, chi phí mặt bằng khác nhau, chi phí vận chuyển khác nhau, quy mô kinh doanh khác nhau và chất lượng dịch vụ cũng khác nhau. Những yếu tố đó đều có thể tạo ra sự khác biệt về giá bán.

Nếu cơ chế mới cho phép doanh nghiệp chủ động quyết định giá bán lẻ thì tôi cho rằng đây cũng là cơ hội để hình thành sự cạnh tranh rõ hơn giữa các cửa hàng. Cửa hàng nào có lợi thế về chi phí thì có thể đưa ra mức giá cạnh tranh hơn để thu hút khách hàng.

Ngược lại, những cửa hàng có vị trí thuận lợi hoặc đầu tư tốt hơn về dịch vụ có thể có mức giá khác, miễn là giá bán được công khai và người tiêu dùng biết rõ mình đang mua ở mức giá nào.

Điều quan trọng là người tiêu dùng phải có quyền lựa chọn. Khi nhìn thấy hai hoặc ba cửa hàng có mức giá khác nhau, người dân hoàn toàn có thể cân nhắc nơi nào phù hợp với mình. Đây chính là cơ chế cạnh tranh. Doanh nghiệp muốn giữ khách hàng thì phải tính toán để có mức giá hợp lý, tiết giảm chi phí và nâng cao chất lượng phục vụ.

Tôi không cho rằng việc mỗi cây xăng có một mức giá sẽ tự động gây bất ổn cho thị trường. Ngược lại, nếu có đủ số lượng doanh nghiệp tham gia và cạnh tranh thực chất, sự khác biệt về giá có thể tạo ra áp lực để doanh nghiệp vận hành hiệu quả hơn. Vấn đề cần quan tâm không phải là tất cả cây xăng có cùng một mức giá hay không, mà là thị trường có đủ cạnh tranh để ngăn việc một doanh nghiệp hoặc một nhóm doanh nghiệp lợi dụng vị thế của mình để áp đặt giá hay không.

Còn việc giá có thể thay đổi trong ngày, theo tôi, cũng không nên quá lo ngại. Giá xăng dầu không phải là một mặt hàng mà doanh nghiệp có thể muốn tăng hay giảm lúc nào cũng được mà không phụ thuộc vào các yếu tố đầu vào. Giá bán vẫn chịu tác động từ giá nhập khẩu, giá thế giới, chi phí vận chuyển, tỷ giá và các yếu tố cấu thành khác. Khi những yếu tố này không biến động đáng kể thì doanh nghiệp cũng không có nhiều lý do để liên tục thay đổi giá trong ngày.

Tôi cho rằng trong thực tế, doanh nghiệp cũng không muốn thay đổi giá quá nhiều lần. Mỗi lần thay đổi giá đều phát sinh chi phí quản lý, cập nhật hệ thống, điều chỉnh bảng giá và có thể ảnh hưởng đến tâm lý khách hàng. Vì vậy, dù cơ chế mới cho phép doanh nghiệp chủ động về giá, không có nghĩa là giá xăng dầu sẽ liên tục thay đổi trong ngày.

Tất nhiên, khi giá được vận hành theo thị trường thì cơ quan quản lý cần yêu cầu doanh nghiệp công khai giá bán và có cơ chế giám sát phù hợp. Người tiêu dùng phải biết giá bán tại thời điểm mua hàng, còn cơ quan quản lý phải có dữ liệu để theo dõi diễn biến giá giữa các khu vực, giữa các doanh nghiệp và so sánh với biến động của các yếu tố đầu vào.

Nếu phát hiện trường hợp giá bán tăng bất thường, không tương xứng với chi phí hoặc có dấu hiệu doanh nghiệp lợi dụng vị thế thị trường, cơ quan quản lý phải có công cụ kiểm tra và xử lý. Khi đó, cơ chế thị trường sẽ không phải là Nhà nước buông quản lý, mà là chuyển từ việc Nhà nước quyết định một mức giá chung sang giám sát cách thị trường hình thành giá.

Theo tôi, điều người tiêu dùng cần không phải là tất cả cây xăng đều bán cùng một giá, mà là họ có thông tin đầy đủ, có quyền lựa chọn và không bị ép mua với mức giá bất hợp lý. Nếu có nhiều doanh nghiệp cùng cạnh tranh, mỗi doanh nghiệp có cách tính giá khác nhau nhưng minh bạch và chịu sự giám sát của thị trường thì đó mới là cạnh tranh thực chất.

Khi bỏ giá bán lẻ tối đa, cơ chế nào cần được thiết kế để ngăn doanh nghiệp đẩy giá lên quá cao?

Phải có cơ chế giám sát cạnh tranh đủ mạnh, đặc biệt tại những địa bàn có ít nhà cung cấp. Cần theo dõi giá bán, chi phí, thị phần và nguồn cung để phát hiện, xử lý hành vi thông đồng hoặc lạm dụng vị thế thị trường.

Tôi đặc biệt quan tâm đến việc doanh nghiệp đầu mối vừa cung cấp xăng dầu cho doanh nghiệp bán lẻ, vừa có cửa hàng bán lẻ cạnh tranh trực tiếp với chính khách hàng của mình.

Cần tách bạch hoạt động bán buôn và bán lẻ, đồng thời giám sát việc phân biệt đối xử về giá, chiết khấu và điều kiện cung ứng.

Nếu doanh nghiệp bán lẻ độc lập bị chèn ép, phải rút khỏi thị trường thì người tiêu dùng sẽ mất dần lựa chọn và nguy cơ giá bị đẩy lên cao càng lớn.

Theo ông, ranh giới giữa cơ chế thị trường và điều tiết của Nhà nước trong cơ chế mới nên được xác định thế nào?

Doanh nghiệp được chủ động định giá trong điều kiện bình thường. Nhà nước tập trung giám sát cạnh tranh, minh bạch giá và bảo đảm nguồn cung. Khi có biến động bất thường, việc bình ổn phải được thực hiện kịp thời, có căn cứ và thời hạn rõ ràng.

Dự thảo nêu mức biến động cộng dồn 15-20% trong khoảng 1-4 tuần là một dấu hiệu để xem xét bình ổn. Tôi cho rằng mức này quá lớn. Nếu chờ đến mức đó mới xem xét can thiệp thì người dân và doanh nghiệp có thể đã chịu tác động nặng nề.

Tôi đề xuất hạ ngưỡng xem xét bình ổn xuống mức biến động cộng dồn từ 5%. Tuy nhiên, đây là ngưỡng để xem xét biện pháp phù hợp, không phải cứ giá biến động 5% là Nhà nước áp đặt giá.

Cơ quan quản lý cần xem xét thêm khoảng thời gian theo dõi, diễn biến giá thế giới, nguồn cung và tác động thực tế trước khi quyết định. Nhà nước cần phản ứng sớm nhưng vẫn phải tôn trọng tín hiệu thị trường.

Đồng thời, không nên áp dụng một tỷ lệ quá cao, bởi khi giá giảm mạnh cũng có thể làm giảm giá trị hàng tồn kho và gây thiệt hại lớn cho doanh nghiệp bán lẻ.

Vậy theo ông, điều kiện quan trọng nhất để cơ chế mới vận hành hiệu quả là gì?

Theo tôi, điều kiện quan trọng nhất là phải bảo đảm được cạnh tranh thực chất trên thị trường và quyền chủ động thực chất cho doanh nghiệp trực tiếp bán lẻ. Nếu đã chuyển sang cơ chế thị trường, trao quyền tự quyết giá cho doanh nghiệp thì không thể chỉ trao quyền trên giấy, còn trên thực tế doanh nghiệp vẫn phụ thuộc quá lớn vào nhà cung cấp về nguồn hàng, giá mua, chiết khấu hay các điều kiện trong hợp đồng.

Quyền tự quyết giá phải đi cùng với quyền chủ động nguồn hàng. Doanh nghiệp bán lẻ phải có khả năng lựa chọn nhà cung cấp, lựa chọn hình thức mua hàng phù hợp và có quyền đàm phán về giá, chiết khấu, điều kiện cung ứng. Nếu doanh nghiệp được tự quyết giá bán lẻ nhưng lại không có quyền lựa chọn nguồn hàng, không được hưởng mức chiết khấu phù hợp hoặc bị nhà cung cấp áp đặt những điều kiện bất lợi thì quyền tự quyết đó cũng không có nhiều ý nghĩa.

Tôi cho rằng cần nhìn vấn đề này từ toàn bộ chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp đầu mối có quyền quyết định giá bán buôn, nhưng doanh nghiệp bán lẻ phải có quyền quyết định giá bán lẻ của mình trên cơ sở chi phí thực tế và mức độ cạnh tranh tại từng khu vực. Hai khâu này cần có sự độc lập nhất định, tránh tình trạng doanh nghiệp vừa bán buôn, vừa bán lẻ, vừa kiểm soát nguồn hàng của các cửa hàng khác rồi sử dụng lợi thế đó để gây sức ép lên chính các doanh nghiệp bán lẻ đang cạnh tranh với mình.

Bên cạnh đó, thị trường phải có sự minh bạch về giá. Giá bán của các cửa hàng cần được công khai để người tiêu dùng có thể so sánh và lựa chọn. Khi người tiêu dùng nhìn thấy sự khác biệt về giá, chất lượng dịch vụ và vị trí của từng cửa hàng, họ sẽ có cơ sở để lựa chọn. Chính sự lựa chọn đó tạo áp lực cạnh tranh và buộc doanh nghiệp phải tiết giảm chi phí, nâng cao chất lượng phục vụ thay vì chỉ dựa vào vị thế hoặc quan hệ với nhà cung cấp.

Cơ quan quản lý cũng cần xây dựng cơ chế giám sát phù hợp. Khi bỏ giá bán lẻ tối đa, Nhà nước không có nghĩa là buông quản lý mà cần chuyển mạnh từ quản lý bằng cách áp giá sang giám sát thị trường. Cần theo dõi diễn biến giá, chi phí đầu vào, mức chiết khấu, thị phần, nguồn cung và các điều kiện giao dịch để kịp thời phát hiện những biểu hiện bất thường.

Đặc biệt, những hành vi hạn chế cạnh tranh, phân biệt đối xử giữa các doanh nghiệp bán lẻ hoặc gây khó khăn trong tiếp cận nguồn hàng cần được xử lý nhanh. Nếu để một số doanh nghiệp có khả năng kiểm soát nguồn hàng hoặc chiếm thị phần quá lớn mà không có cơ chế giám sát hiệu quả thì quyền tự quyết giá của các doanh nghiệp còn lại rất dễ trở thành hình thức.

Tôi cho rằng cũng cần tính đến khả năng tồn tại lâu dài của doanh nghiệp bán lẻ. Một doanh nghiệp bán lẻ muốn duy trì hoạt động phải có đủ biên lợi nhuận để bù đắp chi phí mặt bằng, nhân công, vận chuyển, đầu tư cửa hàng, hao hụt và các chi phí khác. Nếu chiết khấu liên tục bị ép xuống thấp, trong khi doanh nghiệp vẫn phải chịu toàn bộ chi phí và rủi ro, thì họ rất khó tồn tại.

Khi các doanh nghiệp nhỏ lần lượt rời khỏi thị trường, số lượng điểm bán và số lượng chủ thể cạnh tranh sẽ giảm. Về lâu dài, điều này không chỉ ảnh hưởng đến doanh nghiệp mà còn làm giảm lựa chọn của người tiêu dùng và có thể làm gia tăng sự phụ thuộc vào một số nhà cung cấp lớn.

Vì vậy, theo tôi, muốn cơ chế mới vận hành hiệu quả thì phải đồng thời bảo đảm ba yếu tố: doanh nghiệp bán lẻ được tự quyết giá, được chủ động tiếp cận nguồn hàng và được hoạt động trong một môi trường cạnh tranh bình đẳng. Nhà nước cần công khai các nguyên tắc quản lý, giám sát dữ liệu thị trường và xử lý kịp thời các hành vi lạm dụng vị thế hoặc hạn chế cạnh tranh.

Khi doanh nghiệp bán lẻ có quyền chủ động thực sự và có điều kiện hoạt động bền vững, thị trường mới có thể hình thành sự cạnh tranh về giá, dịch vụ và hiệu quả. Khi đó, người tiêu dùng mới thực sự có nhiều lựa chọn hơn, còn cơ chế thị trường mới phát huy được tác dụng thay vì chỉ thay đổi cách thức quản lý giá.

Trân trọng cảm ơn ông!