Người nắm giữ bí quyết làm đẹp 'độc quyền' của Hoàng hậu, cung tần triều Nguyễn: Hơn 50 xây dựng thương hiệu nổi tiếng cả nước, được vinh danh Top 100 Nữ doanh nhân Việt Nam
Giữa thời đại mỹ phẩm công nghiệp và các xu hướng làm đẹp thay đổi từng ngày, bà vẫn ngày ngày nâng niu từng viên phấn, góp phần bảo tồn một lát cắt văn hóa đặc trưng của Huế trong đời sống hiện đại.
Nhắc đến Huế, người ta thường nhớ đến Hoàng thành, nhã nhạc cung đình, áo dài hay những làng nghề truyền thống đã tồn tại hàng trăm năm. Ít ai biết rằng, vùng đất Cố đô còn lưu giữ một loại mỹ phẩm đặc biệt mang tên phấn nụ - loại phấn nền có công dụng vừa làm đẹp vừa dưỡng da, chống lão hóa.
Phấn nụ vốn do các ngự y triều Nguyễn bào chế và dâng lên nhà vua. Sau đó, sản phẩm được ban cho các cung tần, mỹ nữ trong Hoàng cung sử dụng, gắn với những quy định nghiêm ngặt của triều đình. Chính vì vậy, bên cạnh công dụng làm đẹp, phấn nụ còn được xem là biểu tượng cho địa vị và sự ưu ái mà các cung tần, mỹ nữ nhận được trong chốn hậu cung.
Sau biến động lịch sử năm 1945, triều đại cuối cùng của Việt Nam khép lại, kéo theo nhiều nghề phục vụ cung đình dần lùi vào ký ức. Trong dòng chảy ấy, nghề làm phấn nụ cũng đứng trước nguy cơ thất truyền khi những người nắm giữ bí quyết ngày một thưa vắng.
Giữa lúc giá trị văn hóa đặc trưng của Cố đô tưởng chừng chỉ còn tồn tại trong các câu chuyện xưa, bà Phan Thị Tố Như (SN 1958) đã dành nhiều năm nghiên cứu, phục dựng và gìn giữ nghề làm phấn nụ gia truyền. Từ những công thức được lưu truyền qua nhiều thế hệ trong một gia đình có gốc gác quan lại triều Nguyễn, bà xây dựng nên thương hiệu Phấn nụ Nhất Chi Mai, góp phần đưa loại mỹ phẩm từng gắn với đời sống hậu cung trở lại với công chúng.
Bà Phan Thị Tố Như sinh ra tại thị trấn Sịa (cũ), Quảng Điền, TP. Huế. Theo gia phả dòng họ, bà là hậu duệ của một gia đình nhiều đời làm quan dưới triều Nguyễn. Ông cố của bà là cụ Phan Văn Khoa, từng giữ chức Tri phủ và được triều đình ban đất tại Sịa để an cư. Khu đất này hiện là nơi đặt nhà thờ Phan Gia, đồng thời cũng là nơi bà Tố Như duy trì nghề làm phấn nụ suốt nhiều năm qua.
Người truyền nghề cho bà là Mệ Hai - vợ thứ của ông nội Phan Văn Xứng. Mệ Hai từng là cung nữ trong Hoàng cung triều Nguyễn và là người nắm giữ công thức làm phấn nụ. Nhận thấy bà Tố Như là người chăm chỉ, cẩn thận và có sự kiên trì cần thiết với nghề, Mệ Hai đã quyết định truyền lại toàn bộ kỹ thuật bào chế phấn nụ khi bà mới 16 tuổi.
Năm 1976, ở tuổi 18, bà Tố Như lập gia đình và chuyển đến sinh sống tại Tây Lộc, bên trong Kinh thành Huế. Ban đầu, bà chỉ làm phấn nụ để tặng người thân, hàng xóm. Khi sản phẩm được nhiều người yêu thích và giới thiệu cho bạn bè, bà bắt đầu sản xuất để bán từ năm 1978, dù số lượng còn khá hạn chế.
Để mưu sinh và nuôi 8 người con, bà Tố Như từng đảm nhận nhiều công việc khác nhau như y sĩ y học cổ truyền, dạy thêu, làm yaourt, bánh flan, đúc tượng thạch cao, sản xuất mứt đậu cùng nhiều nghề thủ công khác. Việc làm phấn nụ chủ yếu được duy trì như một nghề gia truyền mà bà quyết tâm không để mai một.
Theo chị Trần Thị Thuý Nhi - người con thứ 5 của bà Phan Thị Tố Như, đồng thời cũng là gương mặt quen thuộc trên bao bì sản phẩm Phấn nụ Nhất Chi Mai, vào những năm 1980-1990, đời sống người dân còn nhiều khó khăn, ai cũng ưu tiên chuyện cơm áo gạo tiền hơn là làm đẹp. Nếu có sử dụng phấn thì đa phần cũng chỉ chọn các loại phấn cạo mặt giá rẻ.
“Mẹ tôi chỉ sản xuất một lượng nhỏ dòng phấn nụ cao cấp, còn phần lớn sân nhà khi ấy phủ kín những mẻ phấn cạo mặt giá rẻ. Mẹ đặt tên thương hiệu là Phấn nụ Hoa Mai và phân phối chủ yếu qua các tiểu thương tại chợ Đông Ba. Đến năm 2008, mẹ được các cơ quan chức năng quan tâm, hỗ trợ phát triển sản phẩm. Đó cũng là lần đầu tiên mẹ nhận ra rằng phấn nụ còn có cơ hội bước ra khỏi phạm vi Huế để được nhiều người biết đến hơn.
Khi ấy, điều kiện kinh tế vẫn còn nhiều khó khăn khiến mẹ e dè, tôi đã động viên mẹ tiếp tục. Các chị em trong gia đình cũng cùng nhau vay mượn, hỗ trợ để mẹ có thêm nguồn lực phát triển thương hiệu. Năm 2009, mẹ quyết định đổi tên thương hiệu thành Phấn nụ Nhất Chi Mai. Từ logo đến bao bì sản phẩm đều do chính mẹ tự mày mò thiết kế và hoàn thiện. Từ đó, thương hiệu dần được nhiều người biết đến hơn, xuất hiện trên báo chí, truyền hình và nhận được nhiều giải thưởng. Mẹ cũng được vinh danh trong Top 100 nữ doanh nhân Việt Nam.
Nhận thấy nhu cầu ngày càng lớn đối với các dòng sản phẩm làm đẹp và chăm sóc da, mẹ quyết định ngừng sản xuất phấn cạo mặt để tập trung hoàn toàn vào dòng phấn nụ cao cấp phục vụ trang điểm và dưỡng da. Ngày càng có nhiều khách từ khắp nơi tìm đến Huế để tìm hiểu và mua phấn”, chị Thuý Nhi chia sẻ.
Là người con thứ 7 của bà Phan Thị Tố Như, chị Trần Thị Thanh Phương vẫn nhớ như in một kỷ niệm từ năm 2006, khi theo mẹ giao hàng tại chợ Đông Ba. Hôm ấy, một khách hàng lớn tuổi nhận ra bà Tố Như và chủ động đến bắt chuyện.
“Lúc đó tôi mới để ý đến cụ. Tóc cụ đã bạc phơ, nhìn chừng gần 80 tuổi. Da ở bàn tay và vùng cổ đã nhăn nheo theo tuổi tác nhưng khuôn mặt lại hồng hào, căng mịn một cách đặc biệt. Cụ nắm chặt tay mẹ tôi và xúc động nói bằng giọng Huế: ‘Tui dùng phấn của dì mà da mặt ri đây, chừ tui mới được gặp người làm phấn ni, tui cảm ơn dì lắm!’. Đó là lần đầu tiên tôi cảm nhận rõ niềm tự hào về công việc mà mẹ đang làm”, chị Phương cho biết.
Tuổi thơ của những người con gắn liền với sân phơi trắng màu phấn nụ và hình ảnh người mẹ luôn tất bật bên công việc. Những buổi trưa hè hay đêm khuya, khi các con học bài, vui chơi hoặc ngủ quên bên góc nhà, bà Tố Như vẫn không ngừng tay. Vừa làm phấn, bà vừa trò chuyện với con cháu, thỉnh thoảng lại cất tiếng hát.
Theo bà Phan Thị Tố Như, nguyên liệu cốt lõi làm nên phấn nụ là cao lanh (kaolin) - loại khoáng vật thường bị nhiều người nhầm lẫn với thạch cao. Nếu thạch cao chủ yếu được sử dụng trong xây dựng và sản xuất công nghiệp như đúc tượng, làm phấn viết bảng, trần và tường nhà thì cao lanh từ lâu đã được ứng dụng trong một số bài thuốc Đông y với đặc tính mát và hỗ trợ kháng khuẩn.
Cao lanh cũng có nhiều chủng loại khác nhau như cao lanh xám, hồng hay đục. Loại được bà Tố Như lựa chọn là cao lanh trắng trong, có độ tinh khiết cao. Trong quá trình đưa sản phẩm đi kiểm nghiệm tại Bộ Y Tế, bà từng được các chuyên gia đánh giá cao việc vẫn duy trì công đoạn nung cao lanh nguyên khối thay vì sử dụng nguyên liệu dạng bột chế biến sẵn. Theo kinh nghiệm của người làm nghề, phần lớn đặc tính của phấn nụ phụ thuộc vào chất lượng cao lanh, trong khi thảo dược đóng vai trò hỗ trợ và bổ sung.
Trong quy trình chế tác, “giọt nụ” được xem là công đoạn thể hiện rõ nhất sự khéo léo và tính kiên nhẫn. Người làm phấn phải thực hiện thao tác chậm rãi nhưng liên tục, vừa giữ độ đều tay vừa kiểm soát hình dáng của từng lớp phấn. Theo bà Tố Như, công đoạn này không thể làm nhanh, cũng không có mẹo rút ngắn thời gian, mà hoàn toàn phụ thuộc vào sự nhẫn nại và quá trình luyện tập kéo dài. “Nhiều người nghĩ viên phấn chỉ có 4 tầng như trên các workshop trải nghiệm nhưng thực tế phải giọt đủ 7 tầng mới đúng khuôn thức truyền thống”, bà cho biết.
Mỗi viên phấn đều được tạo hình hoàn toàn thủ công nên không có 2 viên nào giống hệt nhau. Hình dáng 7 tầng được lấy cảm hứng từ chùa Thiên Mụ - một biểu tượng văn hóa của Huế. Theo quan niệm của bà Tố Như, đây cũng là công đoạn khó công nghiệp hóa nhất bởi nó gắn với giá trị thủ công và sự khéo léo của người phụ nữ Huế.
Bên cạnh đó, “nung phấn” cũng là công đoạn dễ xảy ra rủi ro. Cao lanh được nung bằng than chất lượng cao để bảo đảm nhiệt độ ổn định. Điều đặc biệt là người thợ không thể xác định ngay một mẻ nung có đạt yêu cầu hay không. Chỉ đến những công đoạn cuối cùng như phơi và hoàn thiện sản phẩm, khi quan sát độ co của viên phấn và kiểm tra độ mịn khi tán, người làm nghề mới biết chất lượng thực sự của mẻ nguyên liệu. Một mẻ nung có thể lên tới hàng chục kilogam cao lanh. Nếu không đạt yêu cầu thì phải chấp nhận bỏ đi toàn bộ.
Là một y sĩ y học cổ truyền, bà Tố Như đặc biệt chú trọng việc lựa chọn thảo dược. Các nguyên liệu như hồng hoa, bạch cúc, rau má, diếp cá, cỏ mực hay nha đam được sử dụng với tỷ lệ phù hợp. Nguồn thảo dược phần lớn được đặt từ người dân địa phương tại vùng đất Sịa.
Nghề làm phấn nụ cũng phụ thuộc nhiều vào thời tiết Huế. Mùa nắng hanh được xem là thời điểm thích hợp nhất để sản xuất vì phấn cần trải qua quá trình "tắm nắng, phơi sương" trong nhiều ngày liên tục. Năm 2009, mỗi viên phấn nụ được bán với giá khoảng 90.000 đồng. Đến năm 2023, giá sản phẩm được điều chỉnh lên 200.000 đồng và duy trì đến nay.
Khi đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử và trực tiếp tiếp nhận phản hồi từ người dùng trên cả nước, gia đình bà Phan Thị Tố Như mới có thêm góc nhìn về cách khách hàng cảm nhận sản phẩm.
Chia sẻ với PV, chị Thuý Nhi cho biết: “Tôi nhận được rất nhiều phản hồi tích cực. Phần lớn khách hàng thích cảm giác lớp phấn mỏng nhẹ, bám da tự nhiên, giúp da trông mịn hơn, đồng thời hỗ trợ kiềm dầu và hạn chế bám bụi trong quá trình sử dụng.
Tuy nhiên, gia đình không xem phấn nụ là giải pháp thay thế cho các bước chăm sóc da hiện đại. Ngày nay môi trường, lối sống và tình trạng da đã khác rất nhiều so với trước đây. Tôi vẫn thường khuyên khách hàng kết hợp chăm sóc da khoa học thay vì chỉ trông chờ vào một sản phẩm duy nhất”.
Trong quá trình phát triển thương hiệu, gia đình cũng từng đối mặt với vấn đề hàng nhái, hàng kém chất lượng. Chị Nhi cho biết trước đây sản phẩm được phân phối khá nhiều tại chợ Đông Ba. Tuy nhiên, sau khi phát hiện tình trạng một số nơi thu hồi vỏ hộp cũ để thay thế bằng sản phẩm khác, gia đình đã quyết định ngừng kênh phân phối này nhằm bảo vệ uy tín thương hiệu.
Theo chị, sản phẩm kém chất lượng thường có trọng lượng nặng hơn, độ mịn không đồng đều và còn lẫn tạp chất do khâu lọc nguyên liệu không được thực hiện kỹ lưỡng. Trong khi đó, một trong những tiêu chí mà bà Tố Như luôn đặt lên hàng đầu là độ mịn của thành phẩm. “Dù làm nghề hơn 50 năm nhưng mẹ tôi vẫn trực tiếp kiểm tra từng công đoạn. Chỉ cần còn một hạt cát trong phấn cũng có thể ảnh hưởng đến trải nghiệm của khách hàng”, chị chia sẻ.
Suốt nhiều năm, Phấn nụ Nhất Chi Mai được giới thiệu tại các kỳ Festival Nghề truyền thống Huế, trưng bày trong không gian di sản của Cố đô và trở thành một trong những sản phẩm được du khách tìm hiểu khi muốn khám phá văn hóa cung đình xưa.
Sự thay đổi trong xu hướng tiêu dùng, đặc biệt là sự quan tâm ngày càng lớn của giới trẻ đối với sản phẩm truyền thống, sản phẩm bản địa và các giá trị văn hóa dân tộc đã mang lại cơ hội mới cho nghề làm phấn nụ. Có thời điểm sản phẩm liên tục rơi vào tình trạng “cháy hàng” - điều mà gia đình trước đây chưa từng nghĩ tới.
Ở tuổi 68, bà Phan Thị Tố Như vẫn trực tiếp tham gia phần lớn các công đoạn sản xuất quan trọng. Một số khâu như giọt phấn, phơi phấn hay mài phấn đóng gói được hỗ trợ bởi nhân công, song những công đoạn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm vẫn do bà đảm nhiệm.
Có thời điểm, bà Tố Như từng lo ngại phấn nụ sẽ dần bị lãng quên khi thị trường mỹ phẩm thay đổi quá nhanh, bản thân không còn đủ thời gian và điều kiện để theo kịp những xu hướng mới. Lúc này, các con của bà lại lựa chọn một cách đồng hành khác: Xây dựng các kênh Facebook, Shopee, TikTok cho thương hiệu, kể lại những câu chuyện về người mẹ làm nghề hơn nửa thế kỷ, về hành trình giữ nghề và những giá trị văn hóa Huế phía sau từng viên phấn nụ.
“Điều chúng tôi thừa hưởng từ mẹ không chỉ là kỹ thuật làm phấn, mà còn là tình yêu, sự chỉn chu và đạo đức của người làm nghề. Tôi từng hỏi mẹ làm sao có thể duy trì sự cẩn trọng ấy suốt mấy chục năm. Mẹ nói rất đơn giản rằng mẹ chăm phấn nụ giống như chăm con cái.
Mỗi viên phấn làm ra phải đủ tốt để bất kỳ người thân nào trong gia đình sử dụng mẹ cũng cảm thấy yên tâm. Hiện gia đình kỳ vọng em dâu út của tôi - một thạc sĩ Dược, sẽ là người tiếp nối hành trình mà mẹ đã theo đuổi suốt hơn nửa thế kỷ.
Dù không phải ai cũng đủ tự tin để đứng vào vị trí của mẹ nhưng tất cả các thành viên trong gia đình đều mong muốn góp phần gìn giữ và lan tỏa những giá trị mà mẹ đã dành cả cuộc đời vun đắp. Đó cũng là cách chúng tôi tiếp tục bảo vệ một phần ký ức văn hóa của Huế”, chị Trần Thị Thúy Nhi chia sẻ.
