AHLĐ Nguyễn Quang Mâu: ‘Còn sức là còn cống hiến’ và hành trình đưa đất sét Việt vươn tầm thế giới
Trong giới doanh nhân ngành vật liệu xây dựng, doanh nhân Nguyễn Quang Mâu được biết đến không chỉ với danh hiệu Anh hùng Lao động (AHLĐ), mà còn là người đặt nền móng, truyền cảm hứng và thắp lên khát vọng phát triển cho thương hiệu Gốm Đất Việt – tổ hợp doanh nghiệp tiên phong trong việc ứng dụng khoa học – kỹ thuật vào sản xuất gạch ngói đất sét nung tại Việt Nam.
Từ một người thợ gốm tự học, học hết lớp 7 phải nghỉ học sớm, AHLĐ Nguyễn Quang Mâu đã dành hơn nửa thế kỷ bền bỉ theo đuổi khát vọng nâng tầm đất sét nung Việt Nam bằng khoa học và công nghệ. Vừa được vinh danh Giải thưởng Nhân tài Đất Việt, ông chia sẻ những bài học lãnh đạo, triết lý sản xuất xanh và dự báo xu hướng ngành vật liệu xây dựng trong năm mới 2026.
Thưa AHLĐ Nguyễn Quang Mâu, cảm xúc của ông như thế nào khi vừa nhận Giải thưởng Nhân tài Đất Việt – một dấu mốc đặc biệt trong hành trình hơn nửa thế kỷ gắn bó với ngành gốm sứ xây dựng?
Tôi rất bất ngờ, không nghĩ mình lại có cơ hội được vinh danh. Tôi luôn cảm thấy rằng những đóng góp của mình, dù có, cũng rất “bé nhỏ”, như “hạt cát trong sa mạc, giọt nước giữa biển khơi”.
Giải thưởng là vinh dự không chỉ cho riêng tôi, mà cho toàn bộ quá trình lao động, nghiên cứu, sáng tạo, sản xuất mà tôi đã theo đuổi suốt nhiều thập kỷ. Nhận được giải làm tôi xúc động, tự hào, nhưng đồng thời cũng thấy trách nhiệm nặng nề hơn: “Còn sức là còn cống hiến”.
Nhìn lại chặng đường phát triển của Gốm Đất Việt, đâu là khoảnh khắc bản lề khiến ông tự tin rằng doanh nghiệp Việt hoàn toàn có thể cạnh tranh và vươn tầm quốc tế?
Với Gốm Đất Việt, một cột mốc rất quan trọng là khi chúng tôi thực hiện thành công công nghệ nghiền khô siêu mịn. Đây là công nghệ mà trước đó chưa từng có, giúp nâng cao mức độ tự động hóa và hiệu quả sử dụng nhiệt trong sản xuất gạch ngói cao cấp, đã sản xuất được viên ngói đất sét nung (500×300 mm) lớn nhất, đạt Kỷ lục Thế giới năm 2020 và viên gạch Cotto men Granite lớn nhất Thế giới, đạt Kỷ lục Thế giới vào tháng 8/2025, tự phá kỷ lục Thế giới năm 2022 của mình.
Nhờ công nghệ bước ngoặt này, sản phẩm Việt không còn mang tâm lý “thủ công, đất sét thô” mà chuyển thành vật liệu xây dựng công nghiệp, đồng đều, bền, chất lượng cao. Công trình được trao giải Nhất Giải thưởng Sáng tạo khoa học công nghệ Việt Nam VIFOTEC 2020, năm 2022 và năm 2023. Đồng thời còn được nhận nhiều giải thưởng danh giá trong và ngoài nước. Đặc biệt ngày 31/12/2021 được Chủ tịch nước trao tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ.
Khoảnh khắc đó khiến tôi tự tin rằng doanh nghiệp Việt nếu đầu tư tri thức, khoa học, công nghệ hoàn toàn có thể đứng ngang hàng với quốc tế. Khi đã có công nghệ, có bằng sáng chế, có tiêu chuẩn, chúng tôi tin rằng mình đủ sức cạnh tranh với các sản phẩm nhập khẩu hay ngoại.
Điều gì đã dẫn dắt ông, từ một người thợ gốm đến vị trí nhà lãnh đạo đưa Gốm Đất Việt trở thành thương hiệu đạt nhiều kỷ lục trong nước và quốc tế? Với ông, yếu tố nào quan trọng nhất giúp Gốm Đất Việt chuyển hóa được chất liệu truyền thống thành giá trị hiện đại?
Tôi sinh ra và lớn lên trong một gia đình nghèo, học hết lớp 7 phải nghỉ học để phụ giúp gia đình. Nhưng tôi luôn cháy bỏng khát khao tự học không học trường lớp, nhưng học ở thực tế, học từ đồng nghiệp, bạn bè, công nhân. Sau khi nghỉ hưu, thay vì nghỉ ngơi, tôi chọn khởi nghiệp với Gốm Đất Việt từ một ý tưởng đơn giản: biến đất sét nung, một vật liệu truyền thống thô mộc, thành vật liệu xây dựng hiện đại, chất lượng cao.
Yếu tố quan trọng nhất giúp Gốm Đất Việt chuyển hóa được chất liệu truyền thống thành giá trị hiện đại là nhờ khoa học & công nghệ. Ý tưởng thôi chưa đủ; cần có đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học để thực hiện. Tôi luôn nói: “Ý tưởng như con thuyền, thuyền không có người lái, chèo thì đi sao được”.
Nhờ vậy, Gốm Đất Việt thực hiện được nhiều đề tài khoa học, sở hữu nhiều bằng sáng chế, và đã chứng minh được đất sét nung Việt Nam nếu được xử lý đúng cách có thể là sản phẩm chất lượng cao, đủ tiêu chuẩn trong nước và quốc tế.
Trong hệ giá trị lãnh đạo của ông, triết lý nào giúp ông đưa doanh nghiệp vượt qua biến động kinh tế những năm gần đây?
Với Gốm Đất Việt, một triết lý quan trọng, đó là luôn nêu cao, giữ vững vai trò của người đứng đầu. Người lãnh đạo cần có sức khỏe, có trí tuệ, nhưng quan trọng hơn là phải có đạo đức và nhân cách, phải luôn phấn đấu, sẵn sàng hy sinh và đặc biệt là phải gương mẫu thì mới quy tụ được tập thể. Trong gia đình, bố mẹ gương mẫu thì con cái mới nên người. Trong doanh nghiệp cũng vậy, người đứng đầu là yếu tố quyết định để vượt qua khó khăn và giữ được sự ổn định lâu dài.
Gốm Đất Việt được biết đến là doanh nghiệp tiên phong ứng dụng công nghệ lò nung tiên tiến và tự động hóa. Theo ông, đâu là chìa khóa để kết hợp hiệu quả giữa truyền thống thủ công và khoa học công nghệ?
Theo tôi, chìa khóa cốt lõi vẫn là con người. Khoa học công nghệ có thể giúp tăng năng suất, nâng cao chất lượng, nhưng nếu không có con người đủ trình độ, đủ bản lĩnh để làm chủ thì đầu tư máy móc hiện đại cũng không mang lại hiệu quả.
Muốn cơ giới hóa, tự động hóa thì trước hết phải đào tạo được đội ngũ nhân lực, có tri thức, có tay nghề và có tinh thần đổi mới. Khi đã có con người, có nguyên liệu, có sự đầu tư từng bước, đồng bộ thì công nghệ mới thực sự phát huy giá trị. Truyền thống thủ công chính là nền tảng, còn khoa học công nghệ là công cụ để nâng tầm, và hai yếu tố này chỉ có thể hòa quyện hiệu quả khi được dẫn dắt bởi con người.
Xu hướng “kinh tế xanh” và “sản xuất tuần hoàn” đang định hình tương lai ngành vật liệu xây dựng. Gốm Đất Việt đang thích ứng như thế nào để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, đặc biệt là thị trường EU?
Chúng tôi xác định sản xuất xanh, phát triển bền vững và bảo vệ môi trường là con đường tất yếu nếu doanh nghiệp muốn tồn tại và vươn ra thị trường quốc tế. Từ rất sớm, Gốm Đất Việt đã chuyển tư duy làm kinh tế từ “nâu sang xanh”, kiên quyết không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng. Hiện nay, doanh nghiệp dành gần 40% quỹ đất cho không gian xanh, ao hồ sinh thái, cây xanh, hạ tầng nội bộ và các công trình phục vụ đời sống người lao động.
Trong sản xuất, Gốm Đất Việt xây dựng mô hình nhà máy tuần hoàn, không có ống khói, gần như không phát sinh chất thải rắn, không xả nước thải công nghiệp ra môi trường. Từ khâu khai thác nguyên liệu, sản xuất cho tới tận dụng phế phẩm, tất cả đều được tính toán để tái sử dụng tối đa, giảm phát thải carbon. Ngay cả xỉ than từ lò sinh khí cũng được thu hồi, tận dụng trở lại trong sản xuất.
Nhờ định hướng đó, Gốm Đất Việt đã đạt các chứng chỉ nhà máy xanh, sản phẩm xanh và thân thiện môi trường; đồng thời giành nhiều giải thưởng về sản xuất xanh tại các diễn đàn, hội thi trong nước và khu vực ASEAN. Đây chính là nền tảng quan trọng để doanh nghiệp đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế, trong đó có EU, và tiến tới phát triển bền vững trong dài hạn.
Với kinh nghiệm hơn 40 năm quản trị doanh nghiệp, ông đánh giá ra sao về triển vọng của ngành vật liệu xây dựng năm mới 2026? Theo ông, đâu sẽ là xu hướng kinh tế – công nghệ – thị trường đáng chú ý mà doanh nghiệp Việt cần chuẩn bị?
Tôi cho rằng triển vọng của ngành vật liệu xây dựng, đặc biệt là ngành gạch ngói đất sét nung, trong năm 2026 vẫn còn rất nhiều khó khăn nếu không có những điều chỉnh kịp thời. Hiện nay, theo chủ trương chung, nhiều công trình công sở, trường học, bệnh viện được khuyến khích sử dụng vật liệu không nung, mái bằng hoặc mái tôn. Điều này khiến nhu cầu đối với ngói đất nung truyền thống giảm mạnh, trong khi chi phí đầu tư cho sản xuất lại ngày càng lớn. Sau giai đoạn dịch COVID-19, ngành gạch ngói đất sét nung thực sự rơi vào tình trạng lao đao kéo dài.
Bên cạnh đó, thị hiếu thị trường cũng đang thay đổi nhanh chóng. Trước đây, ngói đỏ là hình ảnh quen thuộc, nhưng hiện nay xu hướng chuyển sang ngói màu, ngói xanh, ngói đen và các dòng vật liệu mới ngày càng rõ nét. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp sản xuất gạch ceramic, granite cũng tham gia sản xuất ngói và các dòng sản phẩm tương tự, tạo ra sức ép cạnh tranh rất lớn đối với các doanh nghiệp đất sét nung truyền thống.
Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp Việt buộc phải xác định con đường đi riêng. Với Gốm Đất Việt, chúng tôi tiếp tục đẩy mạnh cơ giới hóa, tự động hóa, phát triển các dòng sản phẩm mới phù hợp thị hiếu thị trường như ngói màu, ngói hình, gạch công nghệ cao, nhưng vẫn kiên định bám trụ nền tảng truyền thống của ngành đất nung Việt Nam. Xu hướng lớn trong thời gian tới là sản xuất phải gắn với công nghệ, tiết kiệm tài nguyên, giảm chi phí, nâng cao chất lượng và đáp ứng các yêu cầu về môi trường. Doanh nghiệp nào chủ động đổi mới, sáng tạo và thích ứng nhanh với xu thế thị trường thì mới có thể tồn tại và phát triển bền vững.
Một trong những di sản lớn của Gốm Đất Việt là văn hóa trọng nhân tài. Theo ông, doanh nghiệp Việt cần làm gì để đào tạo và giữ chân thế hệ lao động trẻ?
Ai cũng biết rằng nhân tài là nguyên khí của doanh nghiệp, không có con người giỏi thì doanh nghiệp không thể phát triển. Vấn đề khó nhất không phải là nhận thức, mà là dám làm, dám đầu tư và dám hy sinh cho công tác đào tạo. Đào tạo được một người thợ giỏi, một cán bộ có năng lực thì mất rất nhiều công sức, thời gian và chi phí, nhưng khi họ trưởng thành, có nghề, có bản lĩnh, họ hoàn toàn có thể ra ngoài lập nghiệp hoặc chuyển sang nơi khác có điều kiện tốt hơn. Đó là thực tế mà doanh nghiệp nào cũng phải đối mặt.
Với Gốm Đất Việt, chúng tôi xác định dù khó vẫn phải đào tạo, vẫn phải chăm sóc người lao động. Từ môi trường làm việc, thu nhập, bữa ăn ca, phúc lợi cho đến đời sống tinh thần, tất cả đều phải được quan tâm một cách thực chất. Tuy nhiên, cũng phải thẳng thắn nhìn nhận rằng không thể giữ được tất cả, vẫn có sự thất thoát nguồn lực và chảy máu chất xám. Điều quan trọng là người đứng đầu phải gương mẫu, tạo được môi trường làm việc tử tế, công bằng và có cơ hội phát triển, để những người trẻ thực sự gắn bó và coi doanh nghiệp là nơi họ muốn cống hiến lâu dài.
Ông có lời khuyên nào dành cho những người trẻ đang theo đuổi lĩnh vực công nghiệp vật liệu – một ngành đòi hỏi bền bỉ, kỷ luật và sáng tạo?
Thực ra bây giờ tôi cũng không dám khuyên ai nhiều, mà trước hết là tự nhắc chính mình. Điều quan trọng nhất là phải có nghề và phải thạo nghề. Khi chưa có nghề, chưa hiểu sâu về lĩnh vực mình làm thì không nên vội vàng đầu tư hay khởi nghiệp, không chỉ trong ngành vật liệu mà ở bất cứ ngành nào khác.
Tôi cho rằng xu hướng lập nghiệp bằng sản xuất là đúng và bền vững. Nhà nước đang khuyến khích khởi nghiệp, phát triển doanh nghiệp, bởi chỉ có sản xuất mới tạo ra giá trị lâu dài cho xã hội. Nhưng muốn làm được điều đó, người trẻ phải học nghề nghiêm túc, gắn bó với thực tiễn, kiên trì, chịu khó đi cơ sở, va chạm với thực tế. Thạo nghề gì thì làm nghề đó, có đam mê, có kỷ luật và không ngừng đổi mới sáng tạo thì mới có thể đứng vững và phát triển trong một ngành vốn rất nhiều áp lực như công nghiệp vật liệu.
Bước sang năm mới, Gốm Đất Việt đặt ra những mục tiêu chiến lược nào trong mở rộng sản xuất, nâng cao chất lượng và chinh phục thị trường quốc tế?
Bước vào năm 2026, trong bối cảnh đất nước chuyển sang một giai đoạn phát triển mới, Gốm Đất Việt đã xác định rõ mục tiêu phải tiếp tục tạo ra những đột phá mạnh mẽ về khoa học công nghệ. Trọng tâm của chúng tôi là nghiên cứu, phát triển các sản phẩm mới, đồng thời nâng cấp toàn diện các dòng sản phẩm hiện có, với tinh thần tạo ra năng suất mới, chất lượng mới và hiệu quả mới. Chỉ khi nâng cao hiệu quả sản xuất, doanh nghiệp mới có điều kiện chăm lo tốt hơn cho người lao động và tiếp tục đầu tư xây dựng nhà máy theo hướng ngày càng sáng – xanh – sạch – đẹp, trở thành mô hình tiêu biểu của ngành vật liệu đất sét nung Việt Nam, tiệm cận trình độ các nước phát triển.
Trong chiến lược chinh phục thị trường quốc tế, Gốm Đất Việt tiếp tục đẩy mạnh hội nhập thông qua các hoạt động khoa học công nghệ và triển lãm quốc tế. Vừa qua, tại Triển lãm Quốc tế về Sáng tạo Khoa học và Công nghệ SIIF 2025 tổ chức tại Seoul (Hàn Quốc), sản phẩm Gạch Cotto – Granite tiết kiệm năng lượng của Gốm Đất Việt đã xuất sắc giành Giải Grand Prize danh giá cùng Giải đặc biệt của Viện Nghiên cứu và Sáng chế Iran. Sản phẩm được đánh giá cao nhờ cải tiến công nghệ nung và vật liệu, tiết kiệm năng lượng và thân thiện môi trường.
SIIF 2025 được đánh giá là một trong những triển lãm phát minh, sáng chế có quy mô lớn nhất thế giới, quy tụ hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ với khoảng 500 công trình sáng tạo.
Những năm trước, Gốm Đất Việt đã giành nhiều giải thưởng cao nhất nhờ các sản phẩm đột phá như gạch ngói đất nung có năng suất cao nhất, sản phẩm lớn nhất thế giới và các dòng gạch ngói siêu mịn, siêu mỏng, siêu nhẹ, siêu bền.
Trong năm mới, doanh nghiệp mang tới sân chơi quốc tế sản phẩm mới mang tên cotto granit, dòng sản phẩm đất nung tráng men có cường lực tương đương granite, chống trơn trượt, chống thấm, bền chắc nhưng giá thành cạnh tranh hơn. Đây không chỉ là mục tiêu chinh phục giải thưởng, mà còn là bước đi chiến lược để khẳng định năng lực công nghệ, nâng cao vị thế thương hiệu Gốm Đất Việt và góp phần đưa ngành vật liệu đất sét nung Việt Nam vươn lên một tầm cao mới trên bản đồ thế giới.
Xin trân trọng cảm ơn AHLĐ Nguyễn Quang Mâu! Chúc ông và tập thể Gốm Đất Việt luôn mạnh khỏe, tiếp tục đổi mới và gặt hái nhiều thành công mới!
