Chọn giống lúa ngon nhất thế giới để trồng hữu cơ hoàn toàn trên đất Bắc: Nữ giảng viên về hưu kiên định với quy trình '3 không - 3 có' 10 năm chữa lành cho đất
Năm 2012, gác lại phấn trắng bảng đen sau nhiều thập kỷ cống hiến, Thạc sĩ Tô Thị Huệ từ chối một tuổi hưu an nhàn để dấn thân vào "giảng đường" mới. Mang theo khát vọng đưa giống lúa đặc sản ST25 gieo trồng hữu cơ trên đồng bằng Bắc Bộ, người nữ kỹ sư nông nghiệp đã chấp nhận mất trắng nhiều vụ mùa, nhiều khoản chi "học phí" thực địa để kiên quyết nói không với hóa chất.
Năm 2012, sau nhiều thập kỷ gắn bó với bục giảng, bà Tô Thị Huệ – Giảng viên trường Đại học Công nghiệp TP.HCM chính thức nghỉ hưu. Thế nhưng, thay vì chọn sự an nhàn, người kỹ sư cây trồng thế hệ 1979 ấy lại quyết định xắn quần lội bùn, trở về mảnh đất Thái Học (Đông Hưng, Thái Bình cũ nay là tỉnh Hưng Yên) để dấn thân vào một "giảng đường" mới: Trồng lúa hữu cơ.
Nhìn dáng vẻ cặm cụi của bà ngoài bờ ruộng, ít ai biết người "lão nông" ấy từng nhận bằng Thạc sĩ Quản trị Kinh doanh tại Đại học Bách Khoa Hà Nội năm 2000. Mang theo nỗi trăn trở về sức khỏe cộng đồng và tâm niệm câu nói của danh y Hippocrates: "Hãy để thức ăn là thuốc, và thuốc là thức ăn của bạn", bà Huệ đã dành trọn 10 năm ròng rã để đưa giống lúa đặc sản ST25 về trồng tại cánh đồng Đông Hoàng theo phương pháp hữu cơ khắt khe của Nhật Bản.
Từ một nhà giáo truyền kiến thức, bà trở thành "bác sĩ của đất" - kiên định nói không với hóa chất, gieo trồng hạt gạo sạch và bền bỉ lan tỏa lối sống thuận tự nhiên. Dưới đây là cuộc trò chuyện về hành trình 10 năm biến đất cằn thành hạt ngọc của nữ trí thức tâm huyết này.
Bà đã dành 10 năm nghiên cứu để hoàn thiện quy trình trồng lúa hữu cơ đạt chuẩn với công nghệ nông nghiệp hữu cơ Nhật Bản và mô hình của vợ chồng ông Yoshinori Kaneko, việc nội địa hóa phương pháp này gặp những rào cản gì? Đâu là thời điểm khó khăn nhất khiến bà từng muốn bỏ cuộc trong thập kỷ qua?
Rào cản lớn nhất, và cũng là nỗi trăn trở dai dẳng nhất của người làm nông nghiệp hữu cơ, đôi khi không nằm ở kỹ thuật gieo trồng, mà lại nằm ở câu chuyện thị trường: Sản xuất ra bằng bao tâm huyết nhưng lại không có khách hàng thấu hiểu để đón nhận.
Khi mới nghỉ hưu và trở về quê hương, quan sát nhịp độ canh tác của bà con, thú thực tôi có nhiều trăn trở. Guồng quay của nông nghiệp hiện đại dường như khiến những kinh nghiệm canh tác thuận tự nhiên của cha ông ta trước kia ít nhiều bị mai một. Để tiện lợi và bảo vệ mùa màng nhanh chóng, bà con dần quen với nếp sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đồng loạt mỗi khi có thông báo chung. Điều này vô tình khiến đồng ruộng ngày càng phụ thuộc vào các vật tư hóa học.
Cũng trong thời điểm đó, do thiếu hụt nhân lực và máy cấy chưa phổ biến, việc đồng áng trở nên quá vất vả nên một số diện tích ruộng đành phải để trống. Tiếc đất, tiếc bờ xôi ruộng mật, tôi lặn lội sang xã bên tìm thuê máy cấy và xin mượn lại những mảnh ruộng đang "nghỉ ngơi" ấy để bắt đầu thử nghiệm mô hình lúa không hóa chất với giống Bắc Thơm.
Nhưng sự thật thị trường khắc nghiệt hơn tôi nghĩ. Đến kỳ thu hoạch, hạt gạo mình làm ra hoàn toàn sạch lại chỉ bán được với mức giá cào bằng như lúa đại trà. Không thể gồng gánh chi phí để mở rộng sản xuất, tôi đành ngậm ngùi thu hẹp diện tích, chỉ giữ lại một mảnh nhỏ đủ để cấy lúa cho gia đình ăn. Đó có lẽ là thời điểm tôi cảm thấy bế tắc nhất.
Thế nhưng, khao khát tìm ra "cách sản xuất lúa không dùng thuốc như cha ông ngày xưa" cứ thôi thúc tôi mãi. Tôi quyết định mày mò lên thư viện, tìm đọc các tài liệu sách vở và tra cứu ngày đêm trên Internet. Quãng thời gian đó, tôi như tìm thấy tia sáng khi biết rằng ở nhiều quốc gia Đông Nam Á, người dân đã biết cách trồng lúa hữu cơ từ rất lâu. Trong đó, các nhà khoa học Nhật Bản - điển hình như mô hình của vợ chồng ông Yoshinori Kaneko chính là những người tiên phong vạch đường. Chính những tài liệu quý giá ấy đã tiếp thêm cho tôi sức mạnh để không bỏ cuộc, quyết tâm xây dựng lại quy trình bài bản hơn.
ST25 vốn là giống lúa đặc sản thích ứng tốt ở Sóc Trăng khu vực miền Tây Nam Bộ. Việc đưa giống lúa này ra canh tác tại Đồng bằng Bắc Bộ đòi hỏi sự điều chỉnh kỹ thuật ra sao để lúa vẫn giữ được phẩm chất "ngon nhất thế giới"?
Trước tiên, phải nói rằng tôi vô cùng nể phục và biết ơn kỹ sư Hồ Quang Cua. Thật may mắn khi ông đã lai tạo thành công giống ST25, mang lại niềm tự hào to lớn cho hạt gạo Việt Nam trên trường quốc tế và chiếm trọn tình yêu của người tiêu dùng cả nước.
Nhiều người e ngại đưa giống lúa đặc sản của miền Nam ra Bắc sẽ "hương đồng gió nội bay đi ít nhiều". Nhưng bản thân tôi sinh ra, lớn lên và gắn bó nửa đời người với quê hương "năm tấn" Thái Bình nay là tỉnh Hưng Yên, tôi có một niềm tin mãnh liệt vào đồng đất quê mình.
Ký ức tuổi thơ tôi là những đêm cùng chúng bạn chong đèn hoa đăng bắt bướm, bắt sâu ngoài đồng. Ngày ấy, được ăn bát cơm nấu từ giống lúa Di Hương hay Quyết Tâm là thấy ngon vô cùng. Bữa cơm ngày xưa tuy giản dị, đong đếm từng bát chứ không dư dả như bây giờ, nhưng nhờ sinh hoạt điều độ và nguồn lương thực thanh sạch, thế hệ chúng tôi ai nấy đều dẻo dai, khỏe mạnh và tràn đầy sức sống. Nền tảng ấy khiến tôi vững tin rằng: Cánh đồng Đông Hoàng quê tôi hoàn toàn có thể chinh phục được giống lúa ST25, miễn là chúng ta canh tác đúng theo phương pháp truyền thống, thuận tự nhiên của cha ông.
Về mặt kỹ thuật, chúng tôi không phải can thiệp quá nhiều bằng các biện pháp nhân tạo, bởi miền Bắc sở hữu một lợi thế tuyệt vời về khí hậu. Khác với các tỉnh phía Nam có thời tiết nóng ẩm quanh năm, đồng bằng Bắc Bộ canh tác theo hai vụ Chiêm - Mùa với sự phân hóa thời tiết rõ rệt.
Chính nhờ "thiên thời, địa lợi" ấy, sâu bệnh không phát triển mạnh như ở những vùng nóng quanh năm. Cây lúa ST25 khi gieo xuống cánh đồng miền Bắc vẫn cứ thế chắt chiu phù sa và sinh trưởng một cách khỏe mạnh nhất. Tôi tự tin khẳng định rằng, nếu có một thước đo chuẩn mực, chất lượng gạo ST25 canh tác hữu cơ tại Đồng bằng Bắc Bộ tuyệt đối không hề kém cạnh, thậm chí hạt cơm còn mang một độ đậm đà, dẻo thơm rất riêng của đồng đất quê hương.
Quy trình "Ba không" gồm loại bỏ hoàn toàn thuốc bảo vệ thực vật, thuốc diệt cỏ và diệt ốc. Ở những vụ đầu tiên khi đất chưa kịp phục hồi hệ sinh thái tự nhiên, bà giải quyết bài toán dịch bệnh sâu rầy thế nào?
Thú thực, những vụ đầu tiên kiên quyết áp dụng nguyên tắc "Ba không", tôi gần như mất trắng. Không thu hoạch được một hạt lúa nào. Đất đai sau bao năm bị "đánh thuốc" đã mất đi khả năng tự đề kháng, hệ sinh thái chưa kịp phục hồi để thiên địch tự cân bằng lại sâu rầy.
Lúc bấy giờ, thấy ruộng lúa xơ xác, thất thu, những lời bàn ra tán vào từ xung quanh nhiều lắm. Nếu là một người dễ nản lòng, chắc tôi đã bỏ cuộc rồi. Nhưng có lẽ, ngọn lửa của một nhà giáo nhiều năm đứng trên bục giảng cùng các kiến thức nền tảng của một kỹ sư cây trồng đã giúp tôi đứng vững. Tôi luôn trân trọng và biết ơn những năm tháng được nhà nước đào tạo bài bản. Môi trường sư phạm không chỉ cho tôi kiến thức mà còn rèn cho tôi tố chất của người nghiên cứu: Tuyệt đối không sợ hãi trước thất bại và không lung lay trước dư luận.
Thế là, thay vì oán thán, tôi coi những vụ mất trắng ấy là "học phí" thực địa. Tôi âm thầm rút tiền tiết kiệm dưỡng già của mình ra để tự bù đắp cho những thua lỗ trong sản xuất. Đóng xong khoản "học phí" ấy, tôi lại ra đồng. Cứ thế lầm lũi quan sát, nghiên cứu và kiên trì điều chỉnh từng chút một, ròng rã bám trụ cho đến khi đồng ruộng thực sự hồi sinh, đạt đúng tiêu chuẩn khắt khe của quy trình lúa hữu cơ.
Trong tiêu chí "Ba có" gồm cắt cỏ - thả vịt -vây lưới thì việc thả vịt ngày đêm từ khi lúa đẻ nhánh đến lúc trổ bông để ăn sâu rầy là một điểm nhấn rất thú vị. Bà quản lý đàn vịt ra sao để chúng tiêu diệt thiên địch mà không giẫm đạp hỏng lúa non?
Việc đưa được đàn vịt vào sống chung, cộng sinh với cây lúa suốt hai tháng trời thực sự là một thành quả tuyệt vời, giống như một món quà mà ông trời đã đền đáp cho những nỗ lực nghiên cứu của tôi. Nhưng để có được sự nhịp nhàng đó, bài học tôi nhận về cũng đáng nhớ lắm.
Tôi nhớ mãi sự cố ở những vụ trước. Giai đoạn làm đất trước khi cấy, tôi thả vịt ra đồng để chúng dọn sạch ốc bươu vàng. Thế nhưng, do chưa có kinh nghiệm và sơ suất trong khâu quản lý, tôi đã để thất lạc mất gần 200 con vịt. Chuyện đó cả làng, cả xã đều biết. Tài sản mất đi, mồ hôi công sức đổ bể, xót xa lắm nhưng đành ngậm ngùi nuốt nước mắt vào trong chứ biết kêu ai bây giờ. Coi như đó lại là một khoản "học phí" đau xót nữa.
Từ cú vấp ấy, tôi nhận ra mình không thể làm theo kiểu tự phát. Tôi bắt đầu thiết lập hệ thống rào chắn nghiêm ngặt. Như các bạn có thể thấy trong hình ảnh giới thiệu mô hình, ruộng lúa của tôi được vây kín bằng hệ thống lưới 2 tầng. Mục đích của tấm lưới này không chỉ để phòng trừ chuột, mà quan trọng nhất là để bảo vệ đàn vịt, giữ chúng ở yên trong không gian an toàn của ruộng lúa suốt cả ngày lẫn đêm.
Còn về nỗi lo vịt phá lúa, bí quyết nằm ở việc chọn đúng thời điểm. Khi lúa đẻ nhánh, bộ rễ đã bám sâu, thân cây cứng cáp, đó là lúc thích hợp nhất để đưa vịt vào. Vịt bơi lội nhẹ nhàng khua nước, luồn lách dưới gốc để sục sạo tìm sâu rầy mà không làm gãy đổ thân lúa. Hơn thế nữa, sự vận động liên tục của đàn vịt giúp nước ruộng luôn lưu thông, còn phân của chúng thải ra lại trở thành nguồn bón thúc hữu cơ tuyệt vời cho cây. Chúng thực sự là những "người công nhân" mẫn cán nhất trên cánh đồng.
Bà kiên quyết chọn cách dùng liềm cắt cỏ thủ công 5 lần/vụ. Sự đánh đổi giữa công sức lao động gắt gao này và giá trị sức khỏe mang lại cho đất đai, con người có ý nghĩa như thế nào đối với bà?
Đúng là khi tôi đưa ra quy định "phải cắt cỏ bằng liềm trên bờ ruộng và trong ruộng lúa tới 5 lần một vụ", nhiều người nông dân đã lắc đầu từ chối. Từ lâu nay người nông dân đã quen với việc xịt một bình thuốc diệt cỏ chỉ mất vài chục phút là xong, nên khi yêu cầu phải còng lưng cắt cỏ rã rời tay chân nhiều giờ đồng hồ, không phải ai cũng chịu làm.
Làm nông nghiệp hữu cơ không chỉ là phương pháp, mà là một sự kỷ luật thép. Chỉ một lần tặc lưỡi thỏa hiệp với hóa chất cho đỡ mệt là công sức "chữa lành" cho đất bao năm qua đổ sông đổ bể. Vì vậy, tôi chỉ hợp tác cùng những người lao động thực sự thấu hiểu lựa chọn và cách làm của tôi, sẵn sàng làm đúng theo những yêu cầu khắt khe của công việc.
Còn về sự đánh đổi? Có chứ! Chúng tôi đang đánh đổi bằng mồ hôi, bằng sự nhọc nhằn của thể xác. Nhưng bù lại, mỗi nhát liềm cắt xuống thay cho một giọt thuốc diệt cỏ là chúng tôi đang giữ lại hàng vạn vi sinh vật có lợi, bảo vệ mạch nước ngầm và giữ cho đất thở. Đánh đổi sự vất vả của vài cá nhân để đổi lấy một hệ sinh thái khỏe mạnh và những hạt gạo thực sự là "thuốc" nuôi dưỡng sức khỏe con người, tôi thấy sự đánh đổi ấy là quá rẻ và hoàn toàn xứng đáng.
Chọn câu nói của danh y Hippocrates: "Hãy để thức ăn là thuốc, và thuốc là thức ăn của bạn" làm thông điệp trọng tâm, bà có thể chia sẻ thêm về điều này?
Tôi chọn câu nói này không phải để làm khẩu hiệu quảng cáo, mà bởi đó là đúc kết từ xương máu và trải nghiệm thực tế của chính gia đình tôi. Hơn chục năm nay, gia đình tôi giữ nguyên tắc tự cung tự cấp, chưa bao giờ phải đi mua gạo. Chỉ hãn hữu những lúc giáp hạt, nhà hết thóc mới đành đi mua gạo bên ngoài. Và thú thực, khi bạn đã quen với hạt gạo sạch thuần khiết, vị giác sẽ trở nên cực kỳ nhạy cảm. Dù mua những loại gạo đắt tiền ngoài thị trường, tôi vẫn cảm thấy thiếu đi cái hương thơm ngào ngạt tự nhiên của phù sa, và đôi khi vẫn nhận ra dấu vết công nghiệp của hạt gạo đã qua xử lý.
Hơn cả một bữa ăn ngon, ý nghĩa "thức ăn là thuốc" thể hiện rõ nhất qua sự thay đổi thể trạng. Từ ngày kiên trì dùng lúa gạo hữu cơ do chính tay mình trồng, sức khỏe của cả đại gia đình cải thiện một cách kỳ diệu. Căn bệnh cường giáp trước kia từng khiến tôi mệt mỏi nay đã ổn định, cơ thể nhẹ nhõm, tự có sức đề kháng mà không cần phải phụ thuộc vào các biện pháp can thiệp y tế phức tạp. Các cháu của tôi lớn lên bằng những bát cơm thanh sạch ấy đều rất cao lớn, khỏe mạnh, lanh lợi và hiếm khi ốm vặt.
Hành trình 10 năm của tôi suy cho cùng cũng chỉ mong mỏi điều đó. Nhân đây, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến những khách hàng, những người nông dân đã thấu hiểu và đồng hành. Chúc cho sự nghiệp xây dựng đất nước của chúng ta ngày càng vững mạnh, và mong sao khát vọng về một Việt Nam phồn vinh, khỏe mạnh như lời Bác Hồ dạy sẽ được thắp lên từ chính những bữa cơm an lành trong mỗi gia đình.
Cảm ơn những chia sẻ của bà!
