Cô gái dân tộc Mạ vinh dự phát biểu trước Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Là cháu ngoại của cố nghệ nhân dân gian, bỏ phố về làng để vực dậy ‘bảo tàng’ văn hóa cộng đồng
Từng bật khóc khi tham gia vận động bà con và đối mặt với sự phản đối của gia đình, cô gái 9X vẫn chọn ở lại bản làng, làm nhiều công việc từ sáng đến tối để có thu nhập và đồng hành cùng cộng đồng.
Giữa vùng đệm Vườn Quốc gia Cát Tiên, bên trong từng nếp nhà ven sông Đồng Nai, những người phụ nữ dân tộc Mạ ở làng Tà Lài lại thoăn thoắt đôi tay đưa thoi, kéo từng sợi chỉ thành những đường hoa văn trên mặt thổ cẩm.
Từ khung dệt, những hình ảnh quen thuộc trong đời sống Mạ như dòng nước, chim, cây cối, nhà sàn, cây nêu lần lượt hiện lên, lưu giữ cách người Mạ quan sát thiên nhiên, ghi nhớ đời sống và truyền lại những tri thức, phong tục của cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Theo biến động của thời gian, lớp nghệ nhân lớn tuổi dần vắng bóng, trong khi việc tìm đầu ra cho sản phẩm trở thành bài toán với những phụ nữ vẫn giữ nghề. Đứng trước những trăn trở ấy, chị Ka’ Thị Ngọc Hương (sinh năm 1991) dành nhiều thời gian tìm hiểu, kết nối và tổ chức các hoạt động cùng bà con trong làng.
Chị vận động khôi phục đội cồng chiêng, duy trì nghề dệt thổ cẩm, mở lớp tiếng Mạ, tiếng Anh cho người dân trong làng và kết nối giá trị bản địa với du lịch cộng đồng. Mỗi hoạt động gắn với một khía cạnh khác nhau của đời sống Mạ, song cùng mở ra cơ hội để người dân thực hành, truyền dạy và tạo thêm thu nhập từ chính vốn văn hóa của cộng đồng.
Tuổi thơ của chị Ka’ Thị Ngọc Hương gắn với khung dệt của bà ngoại - cố nghệ nhân dân gian Ka Bào. Từ những ngày còn nhỏ, chị đã ngồi bên bà xem dệt thổ cẩm, làm quen với từng sợi chỉ và những hoa văn nhiều màu sắc dần hiện lên trên mặt vải. Mỗi khi tấm thổ cẩm gần hoàn thành, chị và 2 em gái lại chờ đến lúc cắt vải để xin những sợi chỉ thừa, nối lại thành từng đoạn rồi tập dệt trên bộ khung nhỏ.
Vào mỗi buổi tối, cố nghệ nhân dân gian Ka Bào lại ngồi kể cho chị Hương nghe về tổ tiên, về rừng và cuộc sống của người Mạ. Những câu chuyện thường mở đầu bằng câu tiếng Mạ: “Bởh rài yút rài yau bòr, ăh lăh kòn tàm brê xài đởh bìh chau...” (nghĩa là: “Từ thuở xa xưa, khi muôn thú còn biết nói tiếng người...”).
Chia sẻ với PV, chị Ka Thị Ngọc Hương cho biết: “Từ nhỏ, tôi đã được ở bên bà, nhìn bà dệt, nghe bà kể chuyện, theo chân bà đi hái rau dại ăn hằng ngày và làm những công việc gắn với văn hóa của người Mạ. Bà không chỉ dạy tôi cách dệt mà còn dạy tôi cách sống, biết yêu thương mọi người và trân trọng những gì thuộc về bản sắc văn hóa của dân tộc mình.
Điều tôi tiếc nhất là có những kỹ thuật dệt tôi đã không kịp học từ bà. Khoảng hơn 1 năm trước khi bà mất, cả làng khi ấy không còn ai biết kỹ thuật đan kết hai đầu của tấm váy thổ cẩm phụ nữ Mạ. Vậy mà tôi lại không tranh thủ thời gian bà còn khỏe để học kỹ thuật ấy. Bây giờ nghĩ lại, tôi thấy tiếc nuối lắm. Ngoài ra, những câu hát và câu chuyện theo lối hát kể của bà, đến nay tôi cũng chưa kịp học thật đầy đủ”.
Trước đây, chị Ka Thị Ngọc Hương từng có thời gian học tập và làm việc bên ngoài bản làng. Giai đoạn 2002-2004, chị theo học tại Trường Trung cấp Văn hóa Nghệ thuật Đồng Nai. Từ năm 2010-2012, chị học sơ cấp Dược và bổ túc Văn hóa tại Trường Cao đẳng Nghề số 8 của Bộ Quốc phòng. Sau đó, chị có thời gian làm việc tại TP. Biên Hòa cũ.
“Thời gian sống và làm việc ở phố thị giúp tôi có thêm nhiều trải nghiệm nhưng tôi nhận ra mình vẫn hướng về làng. Khi trở về Tà Lài vào các ngày nghỉ, tôi bỗng giật mình khi thấy lễ hội dần vắng bóng, tiếng cồng chiêng và các nhạc cụ truyền thống của người Mạ cũng thưa dần. Thay vào đó là các bản nhạc karaoke bolero, pop, ballad. Những người lớn tuổi còn biết chế tác và sử dụng nhạc cụ truyền thống cũng dần rời xa chúng tôi.
Không muốn những giá trị văn hóa của người Mạ bị mai một, tôi quyết định dọn hết đồ đạc để trở về làng, tiếp tục học những gì mình còn thiếu và cùng cộng đồng giữ gìn, truyền lại văn hóa Mạ cho thế hệ trẻ”, chị Hương cho biết.
Trở về Tà Lài, cô gái 9X tham gia công việc tại Tà Lài Longhouse (Nhà Dài Tà Lài) - một dự án du lịch sinh thái cộng đồng có sự hỗ trợ của Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF).
Năm 2014, chị bắt tay khôi phục đội cồng chiêng của làng với 10 thành viên. Những ngày đầu đi từng nhà vận động người tham gia, cô gái sinh năm 1991 gặp không ít trở ngại.
Chị Hương kể: “Có chú nói tuổi đã lớn, có chú bận công việc. Có người bảo đi làm cả ngày đã vất vả, cuối ngày mọi người thường ngà ngà say nên chẳng muốn tham gia. Một chú khác thì lại nghĩ chơi chiêng là việc của lớp trẻ hoặc chưa hiểu tham gia rồi sẽ làm gì, có lợi ích gì.
Có lần nhận một show biểu diễn lửa trại, hơn nửa đội nhóm từ chối nên tôi đã khóc. Thấy vậy, các chú dù đã quá chén vẫn cố gắng bước lên Nhà Dài biểu diễn cho xong. Sau buổi biểu diễn, khi được giao lưu với khách và nhận những lời khuyến khích, động viên, các chú dần hào hứng hơn rồi đánh những bài chiêng rất hay. Từ đó, các chú bắt đầu tự nhận ra giá trị của việc mình đang làm và chủ động thay đổi. Đến nay, tôi và đội chiêng đã đồng hành với nhau hơn 11 năm. Mỗi lần đội đi biểu diễn, mọi người đều vui vẻ, rộn rã tiếng cười”.
Sau đội cồng chiêng, chị Hương mở lớp dạy tiếng Anh miễn phí cho trẻ em người Mạ và Xtiêng trong làng. Nhận thấy nhiều em chưa biết gọi tên những vật dụng quen thuộc bằng tiếng Mạ, chị đưa từ vựng tiếng Mạ vào bài học tiếng Anh để các em làm quen với ngôn ngữ của mình. Chị cũng thử ghi tiếng Mạ bằng chữ La-tinh để sử dụng trong lớp và làm tài liệu cho trẻ.
Những hoạt động tại Tà Lài đưa cô gái Mạ đến với các chương trình, sự kiện về văn hóa và bảo tồn ở nhiều cấp độ.
Năm 2024, đội cồng chiêng làng Tà Lài đạt nhiều giải tại Ngày hội Văn hóa - Thể thao các dân tộc thiểu số tỉnh Đồng Nai.
Năm 2025, chị Hương đồng hành cùng Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ dựng lại phim về nghề dệt thổ cẩm của phụ nữ Mạ. Cũng trong năm này, Sở Văn hóa và Thể thao TP. HCM trao tặng chị danh hiệu “Nghệ nhân có nhiều đóng góp trong công tác phối hợp, hỗ trợ các hoạt động chuyên môn về Nghề dệt truyền thống của phụ nữ dân tộc Mạ ở xã Tà Lài, tỉnh Đồng Nai”.
Tháng 10/2025, cô gái 9X được lựa chọn đại diện phụ nữ dân tộc thiểu số Việt Nam tham dự Đại hội Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới tại Abu Dhabi. Tại đây, chị có bài chia sẻ về tri thức bản địa của người Mạ.
Tháng 4/2026, cô gái Mạ nhận bằng khen “Người uy tín tiêu biểu” của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Dịp này, chị vinh dự được vào Lăng viếng Chủ tịch Hồ Chí Minh, gặp Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và các già làng, đại diện tiêu biểu của các cộng đồng dân tộc thiểu số sinh sống tại Việt Nam.
“Tôi xúc động và bất ngờ khi được lựa chọn là đại diện trẻ tuổi phát biểu trước Tổng Bí thư, Chủ tịch nước và các đồng chí lãnh đạo. Với một người Mạ đến từ một ngôi làng nhỏ như tôi, đó là một trải nghiệm rất đặc biệt. Khi nhận bằng khen hay những sự ghi nhận, tôi vui vì công việc mình làm cho cộng đồng được mọi người nhìn thấy và trân trọng.
Tuy nhiên, tôi không nghĩ đó là thành tích riêng của mình. Phía sau tôi là bà con Tà Lài, là những người đã cùng tham gia các hoạt động, cùng tôi duy trì nghề dệt, tiếng Mạ, cồng chiêng và truyền lại văn hóa cho các em nhỏ”, chị Hương cho biết.
Hiện nguồn thu nhập chính của chị Ka Thị Ngọc Hương đến từ du lịch cộng đồng, công việc hướng dẫn viên tại điểm và các hoạt động trải nghiệm văn hóa ở Tà Lài. Chị cũng làm thêm một số việc khác để trang trải cuộc sống và có thêm nguồn lực cho các hoạt động dành cho cộng đồng.
Quá trình này có lúc đặt cô gái Mạ trước áp lực về kinh tế, nhất là khi nhiều phần việc cần chị tự bỏ công sức và chi phí. Các khoản này gồm tổ chức lớp học miễn phí cho trẻ em, hỗ trợ phụ nữ tìm đầu ra cho sản phẩm dệt và khôi phục trang phục truyền thống của người Mạ để đội múa hát, cồng chiêng có trang phục biểu diễn.
“May mắn là trong quá trình làm việc, tôi nhận được sự hỗ trợ của một số người đồng hành, từ vật chất đến tinh thần. Có những lúc tôi ‘mất lửa’, chính những lời động viên, chia sẻ ấy giúp tôi lấy lại tinh thần để tiếp tục”, chị Hương cho biết.
Mỗi ngày, lịch trình của cô gái 9X thường kéo dài từ sáng đến tối với nhiều phần việc nối tiếp nhau. Có ngày, chị đón và hướng dẫn khách trong rừng, đi bộ khoảng 20km rồi tranh thủ trở về để kịp giờ dạy cho trẻ em và người lớn tuổi. Những hôm lịch trình dày, chị chỉ kịp ăn uống qua loa rồi tiếp tục công việc để các phần việc không bị dồn lại. Dù vậy, chị Hương cho biết cuối ngày vẫn cảm thấy vui và còn nhiều năng lượng để tiếp tục các hoạt động tại làng.
“Tôi nghĩ những công việc mình đang làm đều là lựa chọn của bản thân. Tôi chưa bao giờ nghĩ mình đã hy sinh quá nhiều. Tôi luôn tâm niệm rằng, khi đã lựa chọn việc gì thì hãy làm bằng khả năng, sự hăng say và niềm đam mê của mình thay vì cân đong chúng bằng sự mất mát về thời gian hay cơ hội.
Tôi vẫn hay nói đùa với mọi người rằng, chắc là thần rừng, thần đất, ông bà tổ tiên người Mạ làng Tà Lài đã giữ chân tôi lại, không muốn tôi rời xa buôn làng quá lâu. Với tôi, ở lại không có nghĩa là từ bỏ cơ hội phát triển bản thân. Tôi chọn một con đường khác, làm những công việc bình dị mỗi ngày và cùng quê hương phát triển”, cô gái 9X bộc bạch.
Gắn bó với các hoạt động tại làng, chị Ka Thị Ngọc Hương nhận thấy du lịch cộng đồng đang tạo thêm sinh kế cho người dân Tà Lài từ nấu ăn, hướng dẫn, biểu diễn văn nghệ đến bán sản phẩm thổ cẩm.
Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra bài toán cân bằng giữa bảo tồn và nhu cầu sử dụng hiện nay. Theo chị Hương, nếu giữ nguyên cách làm và hình thức truyền thống, sản phẩm mang giá trị văn hóa riêng nhưng đôi khi chưa phù hợp với nhu cầu sử dụng. Ngược lại, thay đổi quá nhiều về mẫu mã, kích thước, màu sắc hoặc công năng có thể làm mất đi những đặc trưng vốn có.
Theo hướng này, cô gái 9X chia hoa văn thổ cẩm Mạ thành 2 nhóm. Nhóm hoa văn theo khuôn mẫu thường có hình thoi, tượng trưng cho đôi mắt của các vị thần theo tín ngưỡng truyền thống. Nhóm hoa văn tự do lấy hình ảnh từ cuộc sống hằng ngày như con bướm, con nhện, nhà sàn, cây cỏ và cảnh vật xung quanh.
Chia sẻ với PV, chị Hương cho biết: “Tôi tâm đắc nhất 2 họa tiết là ngôi nhà sàn và hình con nhện. Họa tiết ngôi nhà sàn mang ý nghĩa ‘đàn ông xây nhà, đàn bà vun vén xây dựng mái ấm gia đình’. Còn hình con nhện gợi đến đôi bàn tay khéo léo, tháo vát của người phụ nữ Mạ trong công việc se sợi, dệt vải, tựa như những con nhện giăng tơ. Đây cũng là 2 họa tiết tôi thường giới thiệu với du khách khi họ đến trải nghiệm du lịch tại làng Tà Lài.
Tôi nghĩ máy móc hoàn toàn có thể tạo ra những tấm vải rất đẹp, thậm chí nhìn bằng mắt thường có khi khó phân biệt với sản phẩm thủ công. Tuy nhiên, một tấm vải do người Mạ tự dệt vẫn có một giá trị khác. Đó là thời gian, đôi tay, sự kiên nhẫn và câu chuyện của người dệt được gửi vào từng đường sợi. Mỗi người dệt sẽ có cách chọn màu, phối hoa văn và thao tác khác nhau”.
Trong những năm tới, chị Ka Thị Ngọc Hương mong Tà Lài vẫn giữ được đời sống Mạ cùng cách đón khách gần gũi. Theo cô gái 9X, lợi thế của địa phương là nằm gần Vườn Quốc gia Cát Tiên và vẫn còn nhiều giá trị văn hóa được duy trì trong cộng đồng. Đây cũng là cơ sở để xây dựng các chương trình lưu trú 2 ngày 1 đêm hoặc 3 ngày 2 đêm, kết hợp khám phá rừng với trải nghiệm đời sống Mạ.
“Tôi nghĩ chưa cần làm thật lớn ngay từ đầu. Quan trọng là xây dựng được một hành trình có nội dung rõ ràng, để du khách thực sự tham gia và hiểu về nơi mình đến. Khi trở về, họ có thể nhớ một câu chuyện về người Mạ, về khu rừng và những con người mình đã gặp ở Tà Lài. Nếu làm được như vậy, tôi nghĩ thời gian lưu trú và mức chi tiêu của du khách sẽ có cơ hội tăng lên.
Bên cạnh đó, tôi dự định làm các video ngắn về tiếng Mạ, nghề dệt thổ cẩm, câu chuyện về rừng, cồng chiêng, món ăn truyền thống và những câu chuyện của người lớn tuổi trong làng. Tôi muốn đưa những nội dung này đến gần thế hệ trẻ bằng cách tiếp cận phù hợp hơn. Nếu một ngày tôi không còn phải đứng ra làm tất cả mọi việc mà nhìn thấy các em tự tổ chức, tiếp nối những hoạt động này và kể lại câu chuyện của Tà Lài theo cách của thế hệ mình, với tôi đó mới là sự viên mãn và thành công lớn nhất”, chị Hương bộc bạch.
