TS. Lê Xuân Nghĩa: Mặt bằng lãi suất hiện nay quá cao đối với khu vực sản xuất, kinh doanh
Lãi suất cho vay tăng cao trong bối cảnh lạm phát vẫn ở mức thấp đang đặt ra nhiều câu hỏi về sức khỏe thanh khoản của hệ thống ngân hàng và khả năng hấp thụ vốn của nền kinh tế. TS. Lê Xuân Nghĩa, chuyên gia kinh tế, cho rằng phía sau diễn biến lãi suất hiện nay là những vấn đề về dòng tiền và vòng quay vốn đã tích tụ từ trước.
Theo TS. Lê Xuân Nghĩa, vòng quay của đồng tiền đang chậm lại khi tăng trưởng tiền gửi thấp hơn đáng kể so với tăng trưởng tín dụng. Trong bối cảnh dòng tiền chưa quay trở lại các kênh tài sản và áp lực thanh khoản vẫn hiện hữu, mặt bằng lãi suất có thể tiếp tục duy trì ở mức cao cho đến cuối năm.
Dù ngân hàng có động thái giảm lãi huy động, mặt bằng lãi vay mua nhà vẫn neo cao. Lãi suất thả nổi có thể chạm mốc 14%/năm, tạo rào cản lớn khiến nhiều người dân ngần ngại xuống tiền.
Báo cáo mới nhất từ VIS Rating dự báo lãi suất vay mua nhà bình quân sẽ tăng thêm khoảng 3-4 điểm % so với cùng kỳ, chủ yếu do lãi suất huy động nhích lên và dòng tín dụng vào bất động sản tiếp tục bị kiểm soát chặt.
Cùng với đó, lãi suất tiếp tục duy trì ở mức cao cũng khiến cho doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn trong quá trình sản xuất, kinh doanh.
Vậy, lãi suất trong thời gian tới sẽ như thế nào? Về vấn đề này, chúng tôi có cuộc trò chuyện với ông Lê Xuân Nghĩa - Thành viên Hội đồng tư vấn chính sách tài chính - tiền tệ quốc gia, nguyên Phó chủ tịch Ủy ban giám sát tài chính quốc gia.
Thưa ông, một nghịch lý đang được đặt ra là lạm phát hiện vẫn được kiểm soát ở mức tương đối thấp, nhưng lãi suất cho vay lại có xu hướng tăng khá mạnh. Lãi suất thả nổi tại một số ngân hàng hiện đã lên tới 14-15%/năm, trong khi mặt bằng phổ biến cũng dao động quanh 8-10%/năm. Trong bối cảnh Chính phủ đang thúc đẩy tăng trưởng và doanh nghiệp cần vốn để mở rộng sản xuất, kinh doanh, ông lý giải như thế nào về diễn biến này? Liệu mặt bằng lãi suất hiện nay có đang trở thành một rào cản lớn đối với khả năng hấp thụ vốn của nền kinh tế?
TS. Lê Xuân Nghĩa: Theo tôi, diễn biến lãi suất hiện nay không thể chỉ nhìn qua chỉ số lạm phát mà cần đặt trong tổng thể những vấn đề vĩ mô đã tích tụ từ trước. Đúng là lạm phát hiện vẫn ở mức thấp, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc chi phí vốn của hệ thống ngân hàng cũng thấp. Lãi suất đang chịu tác động từ sự mất cân đối giữa nguồn vốn huy động và nhu cầu tín dụng, cũng như tốc độ luân chuyển tiền trong nền kinh tế.
Thực tế cho thấy lãi suất cho vay đã tăng lên đáng kể. Lãi suất thả nổi của một số ngân hàng hiện có thời điểm lên tới 14-15%/năm, còn mặt bằng phổ biến cũng khoảng 8-10%/năm. Đây là mức lãi suất rất đáng lưu ý, bởi nó tác động trực tiếp đến khả năng tiếp cận vốn và quyết định đầu tư của doanh nghiệp.
Đặc biệt, doanh nghiệp sản xuất sẽ rất khó vay vốn với mức lãi suất như vậy. Một doanh nghiệp phải tạo ra tỷ suất lợi nhuận bao nhiêu thì mới có thể vừa trả được chi phí vốn 10-15%/năm, vừa có lợi nhuận để duy trì và mở rộng hoạt động? Trong bối cảnh sức cầu và thị trường vẫn còn nhiều khó khăn, việc yêu cầu doanh nghiệp sản xuất tạo ra mức lợi nhuận đủ cao để bù đắp chi phí lãi vay là điều không dễ.
Vì vậy, tôi cho rằng mặt bằng lãi suất hiện nay là quá cao đối với khả năng hấp thụ vốn của khu vực sản xuất, kinh doanh. Nếu tình trạng này kéo dài, doanh nghiệp sẽ có xu hướng trì hoãn quyết định vay vốn, thu hẹp kế hoạch đầu tư hoặc chỉ sử dụng vốn ở mức tối thiểu cần thiết. Điều đó sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến đầu tư tư nhân, sản xuất kinh doanh và cuối cùng là tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế.
Nói cách khác, vấn đề hiện nay không đơn thuần là lãi suất cao hay thấp, mà là mức lãi suất đó có phù hợp với khả năng tạo lợi nhuận của doanh nghiệp hay không. Nếu chi phí vốn vượt quá khả năng sinh lời của hoạt động sản xuất kinh doanh, thì dù ngân hàng có nguồn vốn để cho vay, doanh nghiệp cũng không dám vay. Khi đó, chính sách tiền tệ sẽ gặp khó khăn trong việc chuyển hóa nguồn vốn thành tăng trưởng thực chất.
Vậy đâu là những nguyên nhân chính khiến lãi suất tăng cao, thưa ông?
Có ba yếu tố chính.
Thứ nhất là mục tiêu tăng trưởng cao, khoảng 10%, trong khi khả năng đầu tư của khu vực tư nhân, bao gồm cả nhà đầu tư trong nước và nước ngoài, còn hạn chế. Điều này buộc Chính phủ phải đẩy mạnh huy động vốn với quy mô rất lớn, có thể lên tới khoảng 100 tỷ USD.
Nguồn lực này phần lớn phải huy động từ hệ thống ngân hàng bởi thị trường vốn trong dân chưa phát triển mạnh. Người dân chưa có thói quen đầu tư trái phiếu, trong khi các quỹ đầu tư cũng tham gia ở mức hạn chế. Điều này khiến dòng vốn trong hệ thống ngân hàng bị căng thẳng.
Thứ hai là vòng quay vốn đang có vấn đề. Trước đây, một số tổ chức huy động được nguồn vốn lớn nhưng không sử dụng hết, sau đó lại gửi ngược trở lại hệ thống ngân hàng thương mại. Điều này tạo ra sự méo mó trong phân bổ vốn và ảnh hưởng đến thanh khoản chung.
Thứ ba là những thay đổi trong chính sách quản lý thuế, đặc biệt đối với hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ.
Việc áp ngưỡng doanh thu chịu thuế, yêu cầu về hóa đơn, chứng từ khiến nhiều hộ kinh doanh gặp khó khăn trong việc chứng minh chi phí đầu vào. Một bộ phận lớn khu vực kinh tế cá thể vì thế có xu hướng thu hẹp hoạt động hoặc chuyển sang tích trữ, gửi tiết kiệm thay vì mở rộng kinh doanh.
Đây vốn là nhóm có lượng tiền gửi lớn trong hệ thống ngân hàng. Khi dòng tiền của nhóm này thay đổi mạnh, áp lực thanh khoản đối với các ngân hàng càng gia tăng. Chỉ trong hai tháng đầu năm 2026, lượng tiền rút ra khỏi hệ thống đã tương đương cả năm 2022. Điều này buộc các ngân hàng thương mại, đặc biệt là các ngân hàng quy mô nhỏ, phải tăng lãi suất huy động để giữ chân dòng vốn, từ đó kéo theo lãi suất cho vay tăng.
Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao và triển khai hàng loạt chính sách hỗ trợ kinh tế, theo ông, dòng tiền sẽ dịch chuyển như thế nào?
Lê Xuân Nghĩa: Tôi cho rằng không nên chỉ nhìn vào mục tiêu tăng trưởng hai con số để dự báo dòng tiền. Quan trọng hơn là phải nhìn vào mặt bằng lãi suất.
Nếu lãi suất ở mức cao như hiện nay, dòng tiền sẽ đi về đâu? Nó sẽ không đi vào chứng khoán. Nó cũng không đi vào bất động sản, tức là không đi vào các tài sản.
Xu hướng lãi suất cao này có thể còn kéo dài. Quyết định mới đây của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ cho thấy lãi suất vẫn được duy trì ở mức cao, thậm chí đến cuối năm có thể chưa điều chỉnh đáng kể.
Trong bối cảnh đó, Việt Nam cũng không dễ dàng hạ lãi suất. Nếu điều chỉnh lãi suất xuống, áp lực lên tỷ giá có thể gia tăng, từ đó tác động đến lạm phát và ảnh hưởng đến dòng vốn đầu tư nước ngoài, cả đầu tư trực tiếp lẫn đầu tư trên thị trường tài chính.
Vì vậy, thay vì đặt câu hỏi dòng tiền sẽ đi đâu khi GDP tăng trưởng hai con số, cần đặt câu hỏi: với mặt bằng lãi suất đang cao như vậy, dòng tiền sẽ đi về đâu?
Ông có thể nói rõ hơn về tình trạng dòng tiền đang bị chậm lại?
Lê Xuân Nghĩa: Tiền đang bị chậm, vòng quay của tiền bị chậm lại.
Một lượng lớn tiền đang nằm tại Kho bạc Nhà nước hoặc trong tài khoản ngân sách tại các ngân hàng thương mại Nhà nước. Lượng tiền này không thể ngay lập tức được sử dụng để cho vay mà phụ thuộc vào tốc độ giải ngân đầu tư công.
Trong khi đó, quy mô đầu tư công rất lớn, lên tới hàng triệu tỷ đồng, nhưng tốc độ giải ngân vẫn còn chậm do phụ thuộc vào nhiều yếu tố như giải phóng mặt bằng, giá vật liệu, đấu thầu và các thủ tục liên quan.
Một phần khác nằm ở khu vực doanh nghiệp và kinh tế hộ gia đình. Khu vực hộ gia đình cũng chịu tác động từ những lo ngại liên quan đến chính sách thuế nên đã rút tiền ra với khối lượng lớn.
Trong sáu tháng đầu năm, lượng tiền rút ra khoảng trên dưới 2.000.000 tỷ đồng và chưa quay trở lại ngân hàng. Dòng tiền này cũng không đi vào chứng khoán hay bất động sản. Nó có thể đang nằm ở vàng, ngoại tệ hoặc đơn giản là được giữ dưới dạng tiền mặt.
Đây chính là một trong những nguyên nhân khiến tăng trưởng tiền gửi thấp hơn đáng kể so với tăng trưởng tín dụng. Sáu tháng đầu năm, tăng trưởng tín dụng khoảng 7,5%, trong khi tăng trưởng tiền gửi chỉ khoảng 5,5%. Các ngân hàng vì thế bị mất cân đối nguồn vốn và buộc phải tăng lãi suất huy động để thu hút tiền gửi.
Như vậy, vừa có nguyên nhân bên ngoài, vừa có nguyên nhân bên trong khiến lãi suất đang ở mức cao và có thể duy trì đến cuối năm.
Nếu nhìn trong trung hạn, khoảng 3-5 năm tới, theo ông đâu sẽ là những kênh có khả năng hút dòng tiền mạnh nhất? Trong trường hợp mặt bằng lãi suất thay đổi, dòng vốn có thể dịch chuyển theo hướng nào?
TS. Lê Xuân Nghĩa: Khoảng thời gian 3-5 năm là tương đối dài và rất khó để dự báo chính xác dòng tiền sẽ đi vào đâu, bởi điều này phụ thuộc vào nhiều yếu tố của nền kinh tế. Trong đó, hai yếu tố tôi cho rằng có ảnh hưởng rất lớn là tốc độ giải ngân đầu tư công và diễn biến của mặt bằng lãi suất.
Trước hết, nếu đầu tư công được giải ngân tốt, đúng tiến độ và đạt hiệu quả, đây sẽ là một trong những kênh quan trọng để đưa dòng tiền vào nền kinh tế. Đầu tư công không chỉ tạo ra nhu cầu trực tiếp thông qua các dự án hạ tầng, mà còn có khả năng kéo theo các hoạt động đầu tư, sản xuất, xây dựng và cung ứng dịch vụ của khu vực tư nhân. Vì vậy, nếu tốc độ giải ngân được cải thiện mạnh, dòng tiền từ đầu tư công sẽ có tác động lan tỏa khá lớn.
Kênh thứ hai là đầu tư tư nhân trong nước, đặc biệt trong trường hợp mặt bằng lãi suất có xu hướng giảm. Đây mới là khu vực có khả năng tạo ra một nguồn lực đầu tư rất lớn cho nền kinh tế trong trung và dài hạn.
Trong 6 tháng đầu năm nay, đầu tư của khu vực tư nhân trong nước đã tăng khoảng 12,5%. Theo tôi, đây là một tín hiệu tích cực, cho thấy đầu tư tư nhân đang phục hồi và quy mô của khu vực này đã khá lớn. Nếu chi phí vốn tiếp tục được cải thiện, đặc biệt là khi lãi suất giảm xuống mức phù hợp hơn với khả năng sinh lời của doanh nghiệp, tốc độ tăng trưởng đầu tư tư nhân trong nước hoàn toàn có thể mạnh hơn nữa.
Khi đó, đây có thể trở thành nguồn lực quan trọng nhất để dòng tiền đi vào nền kinh tế. Dòng vốn không chỉ chảy vào sản xuất kinh doanh mà còn có thể lan tỏa sang các thị trường tài sản như chứng khoán, bất động sản và nhiều lĩnh vực đầu tư khác.
Đáng chú ý, dòng vốn tư nhân trong những năm tới có thể tập trung nhiều hơn vào các lĩnh vực có tiềm năng tăng trưởng và tạo ra giá trị gia tăng cao, đặc biệt là sản xuất phục vụ xuất khẩu, công nghiệp chip, các ngành công nghiệp thế hệ mới, trung tâm dữ liệu và năng lượng.
Trong số này, năng lượng sẽ là một trong những lĩnh vực có nhu cầu đầu tư rất lớn, bởi nền kinh tế muốn tăng trưởng nhanh thì phải có đủ năng lượng để đáp ứng nhu cầu sản xuất và tiêu dùng. Không chỉ năng lượng truyền thống, nhu cầu đầu tư vào năng lượng tái tạo cũng sẽ tiếp tục tăng lên.
Vì vậy, nếu nhìn trong trung hạn, tôi cho rằng dòng tiền sẽ không chỉ tập trung vào một kênh duy nhất. Đầu tư công, đầu tư tư nhân và các lĩnh vực sản xuất, hạ tầng mới sẽ cùng tạo ra những dòng chảy vốn quan trọng. Tuy nhiên, yếu tố quyết định vẫn là lãi suất và khả năng giải ngân. Nếu đầu tư công được thúc đẩy mạnh và lãi suất giảm về mức hợp lý, dòng tiền sẽ có nhiều cơ hội quay trở lại sản xuất kinh doanh và các hoạt động đầu tư dài hạn hơn.
Vậy với nhà đầu tư cá nhân, trong bối cảnh lãi suất cao, ông có lời khuyên nào về việc lựa chọn kênh đầu tư?
TS. Lê Xuân Nghĩa: Tôi chỉ có thể nói chung chung là nhà đầu tư cá nhân nên thận trọng vì lãi suất đang ở mức cao.
Nếu nhà đầu tư có thanh khoản tốt và đòn bẩy tài chính thấp thì có thể tìm kiếm cơ hội ở những khu vực mà giá chứng khoán đang có sự điều chỉnh.
Ngược lại, nếu thanh khoản yếu, dòng tiền yếu và đặc biệt là sử dụng đòn bẩy tài chính cao thì phải rất thận trọng.
Còn với vàng, theo ông, giá vàng thời gian tới sẽ diễn biến như thế nào?
TS. Lê Xuân Nghĩa: Giá vàng trước hết phụ thuộc khá lớn vào diễn biến của đồng USD và mặt bằng lãi suất của Mỹ. Trong bối cảnh hiện nay, nếu Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) tiếp tục duy trì lãi suất ở mức cao từ nay đến cuối năm, đồng USD nhiều khả năng vẫn giữ được sức mạnh, thậm chí có thể tăng giá so với các đồng tiền khác.
Bên cạnh đó, nếu giá dầu tiếp tục tăng, đồng USD cũng có thêm yếu tố hỗ trợ, bởi dầu mỏ trên thị trường quốc tế chủ yếu được giao dịch bằng đồng USD. Khi giá dầu tăng, nhu cầu đối với đồng USD cũng có thể tăng lên, qua đó tạo thêm sức ép đối với giá vàng.
Vì vậy, trong trường hợp đồng USD tiếp tục mạnh lên và lãi suất của Mỹ vẫn duy trì ở mức cao, vàng sẽ chịu áp lực nhất định. Khi đó, giá vàng khó có điều kiện để tăng mạnh như trong những giai đoạn đồng USD suy yếu hoặc lãi suất Mỹ giảm. Nói cách khác, từ nay đến cuối năm, nếu các điều kiện trên không thay đổi, giá vàng nhiều khả năng sẽ chịu sức ép giảm hoặc phải duy trì ở mức thấp hơn so với kỳ vọng của thị trường.
Vậy, ông có khuyến nghị gì cho việc điều hành chính sách trong thời gian tới?
TS. Lê Xuân Nghĩa: Ưu tiên lớn nhất là xử lý bài toán lãi suất. Nếu không kéo được lãi suất xuống mức hợp lý, rất khó để phục hồi đầu tư và tăng trưởng. Bên cạnh đó, cần điều chỉnh chính sách thuế theo hướng phù hợp với thực tế của hộ kinh doanh, tránh gây gián đoạn dòng tiền trong nền kinh tế.
Ngoài ra, cần thay đổi tư duy về các động lực tăng trưởng, đặc biệt là bất động sản, đồng thời tận dụng tốt cơ hội từ du lịch và dịch chuyển chuỗi cung ứng. Quan trọng hơn, các chính sách tiền tệ, tài khóa và vĩ mô cần được phối hợp chặt chẽ hơn, linh hoạt hơn để ứng phó với một môi trường toàn cầu nhiều bất định như hiện nay.
Trân trọng cảm ơn ông!
