Chàng trai H’Mông gây ‘bão’ với những điệu nhảy miền cao nguyên đá: Ban ngày làm cán bộ Nhà nước, tối giữ nhịp cho hàng nghìn đêm lửa trại
Từng lớn lên trong thiếu thốn với những bữa cơm chỉ có mèn mén ăn cùng đậu bí, chàng trai 9X sau khi tốt nghiệp đại học đã trở về quê hương, gắn bó với công tác bảo tồn, quảng bá bản sắc H’Mông và phát triển du lịch cộng đồng.
Tối tối, khi tiếng khèn ngân lên giữa khoảng sân trung tâm phố cổ Đồng Văn, cả không gian như bừng tỉnh. Không ai hẹn trước, hàng trăm du khách từ khắp nơi ùa về, nắm tay nhau hòa vào vòng tròn quanh ngọn lửa trại rực hồng. Giữa tiếng cười, tiếng vỗ tay và âm thanh réo rắt của tiếng khèn, một chàng trai trong bộ trang phục truyền thống xuất hiện nhảy múa, tận tình hướng dẫn mọi người từng động tác.
Người thổi hồn cho những đêm hội ấy là anh Sùng Mạnh Hùng (SN 1992), cán bộ Trung tâm Dịch vụ công xã Đồng Văn. Với nhiều du khách, anh không chỉ là người biểu diễn mà còn là "linh hồn" của những đêm giao lưu văn hóa nơi vùng cao nguyên đá, người kết nối những con người xa lạ bằng âm nhạc, điệu múa và bản sắc của dân tộc H'Mông.
Hơn 15 năm gắn bó với công tác văn hóa, chàng trai người H'Mông cùng các cộng sự bền bỉ gìn giữ ngọn lửa của những đêm giao lưu cuối tuần. Từ những điệu múa, tiếng khèn và trò chơi dân gian, anh đã góp phần đưa du khách đến gần hơn với đời sống, phong tục và tâm hồn của đồng bào vùng cao, để những giá trị truyền thống không chỉ được gìn giữ mà còn tiếp tục lan tỏa, trở thành dấu ấn khó quên trong hành trình khám phá Đồng Văn.
Sinh ra và lớn lên tại xã Sà Phìn (tỉnh Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), anh Sùng Mạnh Hùng lớn lên trong một gia đình người H'Mông còn nhiều khó khăn. Bố mất khi anh còn nhỏ, mẹ một mình tần tảo nuôi 2 anh em khôn lớn. Ký ức tuổi thơ của chàng trai 9X gắn với những bữa cơm chỉ có mèn mén ăn cùng đậu bí, hay những ngày anh em rủ nhau đi hái mận xanh để ăn đỡ đói. Những năm tháng thiếu thốn rèn cho Sùng Mạnh Hùng ý thức về giá trị của lao động và tình cảm gia đình, nuôi dưỡng trong anh tình yêu với quê hương và bản sắc dân tộc.
Chia sẻ với PV, anh Sùng Mạnh Hùng cho biết: “Tình yêu với văn hóa H'Mông được nuôi dưỡng từ chính cuộc sống thường ngày ở bản làng. Tôi may mắn được sinh ra trong một gia đình có truyền thống gìn giữ văn hóa dân tộc. Ông nội tôi là người thổi và múa khèn rất giỏi, thường được mời biểu diễn trong các lễ hội của địa phương. Bà nội lại hát dân ca H'Mông rất hay. Từ nhỏ, tôi đã lớn lên cùng tiếng khèn, tiếng hát của ông bà giữa núi rừng.
Đến bây giờ, hình ảnh khiến tôi nhớ nhất vẫn là ông nội trong bộ trang phục truyền thống, cầm chiếc khèn biểu diễn giữa tiếng vỗ tay và sự yêu mến của bà con mỗi dịp lễ hội. Khi còn nhỏ, tôi chỉ thấy đó là những giai điệu vui tai. Càng trưởng thành, tôi càng hiểu tiếng khèn không đơn thuần là một tiết mục biểu diễn mà là linh hồn của văn hóa H'Mông, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác”.
Từ những ký ức ấy, anh Hùng quyết tâm học thổi khèn, tìm hiểu sâu hơn về văn hóa dân tộc mình và dành nhiều thời gian quảng bá những giá trị ấy đến với du khách trong và ngoài nước.
“Tôi luôn mong khi nhắc đến người H'Mông, mọi người không chỉ nhớ đến cảnh sắc hùng vĩ của vùng cao mà còn cảm nhận được vẻ đẹp của một nền văn hóa giàu bản sắc, giàu tình người. Với tôi, bảo tồn văn hóa không chỉ là gìn giữ quá khứ mà còn là cách tạo động lực phát triển du lịch, lan tỏa hình ảnh quê hương và truyền cảm hứng để thế hệ trẻ tiếp tục yêu, tự hào và gìn giữ bản sắc dân tộc mình”, anh Hùng chia sẻ.
Năm 2010, anh Sùng Mạnh Hùng tốt nghiệp đại học chuyên ngành Văn hóa và trở về công tác tại Trung tâm Văn hóa huyện Đồng Văn (cũ), nay là Trung tâm dịch vụ công xã Đồng Văn. Quá trình làm việc giúp anh có cơ hội tiếp xúc với nhiều hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của du lịch trên Cao nguyên đá Đồng Văn.
Cuối năm 2021, dưới sự định hướng và tạo điều kiện của chính quyền địa phương, anh Hùng cùng nhóm bạn bắt đầu tổ chức các đêm giao lưu văn hóa cộng đồng và lửa trại tại sân trung tâm phố cổ Đồng Văn vào tối cuối tuần.
Nhóm của anh Hùng duy trì khoảng 7 thành viên tham gia mỗi đêm giao lưu. Thay vì dừng ở những tiết mục biểu diễn, hoạt động được thiết kế theo hướng tương tác: Mở đầu bằng các màn trình diễn văn hóa truyền thống, tiếp nối với màn đốt lửa trại và kết thúc bằng phần giao lưu để du khách trực tiếp tham gia các điệu nhảy cộng đồng. Mỗi đêm thường kéo dài khoảng 2 giờ. Khi tiếng khèn vang lên và những vòng người dần hình thành quanh ngọn lửa trại, anh Hùng cảm nhận rõ sức sống của văn hóa bản địa.
“Cũng có những giai đoạn tôi từng nghĩ đến việc theo đuổi một công việc khác để có cuộc sống ổn định hơn. Làm văn hóa không phải lúc nào cũng thuận lợi, thu nhập không cao và đôi khi phải đối mặt với nhiều khó khăn. Thế nhưng, mỗi lần tiếng khèn vang lên giữa phố cổ, nhìn thấy sự thích thú của du khách hay niềm tự hào của bà con khi văn hóa dân tộc mình được trân trọng, tôi lại có thêm động lực để tiếp tục gắn bó. Đến hôm nay, tôi chưa bao giờ hối hận về lựa chọn của mình”, anh Hùng bộc bạch.
Một trong những điều khiến các đêm giao lưu tại phố cổ Đồng Văn thu hút đông đảo du khách là những điệu nhảy cộng đồng do anh Hùng trực tiếp hướng dẫn. Theo anh, các động tác đều được chắt lọc từ những điệu múa truyền thống của người H'Mông, tái hiện đời sống lao động, sinh hoạt, lễ hội và tinh thần gắn kết cộng đồng.
Để phù hợp với không gian giao lưu và giúp du khách dễ dàng tham gia, nhóm của anh Hùng điều chỉnh một số động tác theo hướng đơn giản, dễ nhớ, an toàn hơn mà không làm mất đi tinh thần và ý nghĩa văn hóa của các điệu múa.
Sau gần 5 năm duy trì hoạt động, chính anh Hùng cũng không còn nhớ mình đã tham gia bao nhiêu đêm lửa trại tại phố cổ Đồng Văn. Theo ước tính của anh, con số đã lên tới hàng nghìn buổi.
Anh Hùng cho biết: “Các đêm lửa trại được tổ chức vào hầu hết các ngày trong năm, chỉ tạm dừng khi thời tiết mưa bão hoặc không bảo đảm điều kiện an toàn. Mỗi tuần tôi tham gia từ 5-7 buổi giao lưu. Vào mùa cao điểm như mùa hoa tam giác mạch, các dịp lễ, Tết hoặc kỳ nghỉ hè, tần suất còn tăng lên, có những tuần gần như tối nào cũng có chương trình.
Sau nhiều năm duy trì, hoạt động này đã trở thành một sản phẩm du lịch đặc trưng của phố cổ Đồng Văn và là trải nghiệm được nhiều du khách mong đợi. Vì vậy, chúng tôi luôn cố gắng tổ chức đều đặn để mang đến cho du khách những trải nghiệm trọn vẹn nhất. Chỉ cần thấy mọi người ra về với nụ cười và mang theo những kỷ niệm đẹp về Đồng Văn, tôi đã thấy những nỗ lực của mình có ý nghĩa”.
Sau mỗi đêm giao lưu, anh Hùng và các cộng sự thường dành thời gian lắng nghe phản hồi của du khách để hoàn thiện chương trình. Bên cạnh những lời động viên, nhóm cũng tiếp nhận nhiều góp ý.
“Có du khách mong muốn chương trình sôi động hơn, giống như một quán bar ngoài trời. Tuy nhiên, tôi lựa chọn không đi theo hướng đó. Tôi luôn mong đêm lửa trại giữ đúng tinh thần của một không gian giao lưu văn hóa cộng đồng - nơi mọi người cùng nắm tay nhau nhảy múa, hát những ca khúc về quê hương, đất nước và cảm nhận bản sắc văn hóa của Đồng Văn.
Tôi tin rằng chính sự mộc mạc, chân thành và đậm đà bản sắc ấy mới là điều khiến du khách nhớ mãi sau khi rời Đồng Văn. Đó cũng là giá trị mà tôi và các cộng sự luôn muốn gìn giữ trong suốt quá trình tổ chức các đêm lửa trại”.
Bên cạnh các đêm giao lưu văn hóa tại phố cổ Đồng Văn, anh Sùng Mạnh Hùng còn dành nhiều thời gian truyền dạy khèn cho trẻ em địa phương. Theo anh, muốn văn hóa truyền thống được gìn giữ lâu dài thì cần có lớp người kế tục. Với đồng bào H'Mông, tiếng khèn không đơn thuần là một nhạc cụ mà còn gắn với lịch sử, phong tục, lễ hội và đời sống tinh thần của cộng đồng.
Tuy nhiên, trong bối cảnh công nghệ phát triển, trẻ em có nhiều hình thức giải trí và cơ hội tiếp cận các xu hướng mới nên việc dành thời gian tìm hiểu văn hóa truyền thống không còn dễ dàng như trước.
Vì vậy, trong mỗi buổi học, anh Hùng luôn tạo không khí gần gũi, để các em tiếp cận tiếng khèn bằng sự hứng thú thay vì áp lực. Anh mong các em không chỉ biết sử dụng một nhạc cụ truyền thống mà còn hiểu ý nghĩa của tiếng khèn trong đời sống người H'Mông, từ đó hình thành niềm tự hào về cội nguồn và chủ động tiếp nối những giá trị văn hóa của dân tộc mình.
Hiện nay, công việc chính của anh Hùng là cán bộ Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Đồng Văn. Hằng ngày, anh phụ trách tuyên truyền các chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến đồng bào các dân tộc trên địa bàn.
Khi kết thúc công việc chuyên môn, anh lại dành thời gian cho các hoạt động gắn với văn hóa cộng đồng. Vào buổi tối hoặc những ngày có chương trình, anh tham gia biểu diễn, dẫn dắt các đêm lửa trại, giao lưu văn nghệ và giới thiệu văn hóa H'Mông tới du khách.
“Để duy trì được nhịp công việc ấy, tôi cũng phải từ bỏ khá nhiều thời gian dành cho gia đình. Có những ngày tan làm lại tiếp tục tham gia chương trình đến tối muộn nên không có nhiều thời gian ở bên vợ con như mong muốn.
May mắn là khi hiểu được tình yêu và tâm huyết của tôi với văn hóa dân tộc, vợ luôn thông cảm, động viên và ủng hộ để tôi yên tâm tiếp tục con đường mình đã chọn. Nhờ sự sẻ chia của gia đình, tôi có thêm động lực để vừa hoàn thành tốt công việc, vừa theo đuổi niềm đam mê gìn giữ và lan tỏa bản sắc văn hóa H'Mông”, anh Hùng bộc bạch.
Bên cạnh đó, anh Hùng còn lựa chọn TikTok và Facebook như một "cánh cửa" khác để đưa hình ảnh Đồng Văn đến gần hơn với công chúng. Theo anh, mạng xã hội giúp những câu chuyện về văn hóa H'Mông, cảnh sắc vùng cao và đời sống của đồng bào vượt ra ngoài không gian của phố cổ, tiếp cận đông đảo người xem trong và ngoài nước.
Khác với nhiều nhà sáng tạo nội dung theo đuổi các xu hướng trên mạng xã hội, anh Hùng lựa chọn ghi lại những khoảnh khắc đời thường của quê hương. Từ tiếng khèn, những điệu múa truyền thống, phong tục tập quán đến nhịp sống của đồng bào trên Cao nguyên đá Đồng Văn đều trở thành chất liệu cho các video mà anh thực hiện.
Dù thu hút lượng lớn người theo dõi, anh Hùng cho biết chưa xem việc sáng tạo nội dung là một nguồn thu nhập. Anh cũng chưa kích hoạt tính năng kiếm tiền trên các nền tảng mạng xã hội.
Chia sẻ về việc quảng bá văn hóa địa phương trên nền tảng số, anh Hùng cho biết: “Tôi đã nhiều lần từ chối những ý tưởng làm nội dung chỉ để 'câu view' nếu điều đó làm sai lệch hoặc ảnh hưởng đến hình ảnh văn hóa của địa phương. Với tôi, lượt xem có thể tăng trong thời gian ngắn nhưng nếu phải đánh đổi bằng những giá trị truyền thống thì điều đó không xứng đáng.
Ranh giới giữa sáng tạo nội dung và làm sai lệch bản sắc nằm ở sự tôn trọng văn hóa. Chúng ta hoàn toàn có thể đổi mới cách kể chuyện, cách quay hay cách truyền tải để nội dung gần gũi và hấp dẫn hơn với người xem nhưng không nên bóp méo phong tục, tập quán hay biến những giá trị thiêng liêng của dân tộc thành công cụ để gây chú ý”.
Là người nhiều năm gắn bó với công tác văn hóa và thường xuyên đồng hành cùng các hoạt động du lịch cộng đồng, anh Hùng cảm nhận rõ sự đổi thay của Đồng Văn trong những năm gần đây. Theo anh, du lịch không chỉ tạo thêm việc làm, cải thiện thu nhập cho nhiều hộ dân mà còn mở ra cơ hội để người trẻ lựa chọn lập nghiệp ngay trên quê hương thay vì rời vùng cao tìm việc ở các thành phố lớn.
Những giá trị văn hóa từng gắn bó chủ yếu với đời sống cộng đồng nay trở thành nguồn lực phát triển kinh tế. Người H'Mông tham gia vào ngành du lịch bằng nhiều cách khác nhau, từ mở homestay, kinh doanh dịch vụ lưu trú, ẩm thực, bán nông sản, đặc sản địa phương, dệt thổ cẩm, làm sản phẩm thủ công đến làm hướng dẫn viên, biểu diễn khèn, múa truyền thống hay tổ chức các hoạt động trải nghiệm văn hóa cho du khách.
Theo anh Hùng, khi người dân có thể tạo sinh kế từ chính văn hóa và cảnh quan quê hương, họ sẽ có thêm động lực để gìn giữ bản sắc, bảo vệ môi trường sống và phát triển du lịch theo hướng bền vững.
Chính sức hấp dẫn của cảnh quan và văn hóa bản địa đã giúp Đồng Văn duy trì lượng khách ổn định trong suốt cả năm.
Mùa xuân thường là thời điểm nhộn nhịp nhất khi hoa đào, hoa lê và hoa mận đồng loạt khoe sắc trên các sườn núi. Mùa hè mang đến màu xanh của cao nguyên đá cùng bầu không khí mát mẻ, thích hợp để khám phá cảnh quan thiên nhiên và tham gia các đêm giao lưu văn hóa tại phố cổ. Sang mùa thu, nhiều du khách tìm đến các phiên chợ vùng cao để tìm hiểu đời sống và bản sắc của đồng bào các dân tộc. Đến cuối thu, đầu đông, hoa tam giác mạch nở rộ giữa tiết trời se lạnh đặc trưng của vùng cực Bắc, tạo nên một trong những mùa du lịch sôi động nhất trong năm.
“Tuy nhiên, cùng với cơ hội cũng là trách nhiệm trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa và cảnh quan. Tôi luôn mong du khách khi đến Đồng Văn sẽ tôn trọng phong tục, tập quán của đồng bào các dân tộc, ứng xử văn minh khi tham quan bản làng, chợ phiên hay chụp ảnh với người dân. Nếu muốn chụp ảnh, du khách hãy chủ động xin phép và tôn trọng sự riêng tư của họ.
Bên cạnh đó, tôi cũng mong mọi người giữ gìn vệ sinh môi trường, không xả rác và đặc biệt không cho tiền hay bánh kẹo trực tiếp cho trẻ em tại các điểm du lịch. Điều đó có thể vô tình hình thành thói quen bỏ học, bỏ nhà đi xin tiền ở một số em nhỏ”, anh Hùng nói.
Nhìn về tương lai, anh Sùng Mạnh Hùng cho rằng văn hóa H'Mông chắc chắn sẽ tiếp tục có những thay đổi dưới tác động của du lịch và công nghệ.
Công nghệ giúp những hình ảnh về đời sống, cảnh quan, phong tục và nghệ thuật dân gian của đồng bào H'Mông được lan tỏa rộng rãi hơn. Trong khi đó, du lịch tạo thêm cơ hội để người dân khai thác những giá trị vốn có của quê hương, nâng cao thu nhập và có thêm điều kiện tham gia vào việc gìn giữ văn hóa.
Chia sẻ với PV, anh Hùng cho biết: “Tôi tin rằng trong 10-20 năm tới, văn hóa H’Mông chắc chắn sẽ có nhiều thay đổi. Nếu có cơ hội đề xuất, tôi mong muốn Nhà nước tiếp tục quan tâm đầu tư bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch bền vững; hỗ trợ người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, học và gìn giữ tiếng nói, tiếng khèn, nghề truyền thống, đồng thời tạo điều kiện để chính người dân trở thành chủ thể giới thiệu và phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc mình”.
Những hoạt động tại phố cổ Đồng Văn mới chỉ là một phần trong hành trình mà anh Hùng theo đuổi. Thời gian tới, anh cho biết sẽ tiếp tục học hỏi, bổ sung kiến thức và kỹ năng để việc quảng bá văn hóa H'Mông, hình ảnh quê hương Đồng Văn trên các nền tảng số ngày càng hiệu quả hơn. Anh cũng mong muốn xây dựng thêm nhiều nội dung về đời sống, con người, phong tục vùng cao; đồng thời tiếp tục tham gia các hoạt động trải nghiệm để du khách hiểu hơn về văn hóa bản địa.
Từ tiếng khèn của ông nội ở Sà Phìn đến những vòng múa cộng đồng giữa phố cổ Đồng Văn, hành trình của anh Sùng Mạnh Hùng là sự nối dài của “mạch ngầm” văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Ở vùng đất địa đầu Tổ quốc - nơi những bản làng nép mình giữa núi đá từng đối mặt với nhiều nhọc nhằn, các giá trị văn hóa bản địa hôm nay đang trở thành nguồn lực để cộng đồng phát triển du lịch, tạo sinh kế và kể câu chuyện về quê hương bằng chính tiếng nói của mình.
