'Ốc đảo' nằm ở độ cao hơn 1.000m dưới chân nóc nhà Đông Bắc: Sở hữu những mái nhà phủ rêu xanh như cổ tích, ruộng bậc thang đẹp mê mẩn

Giữa núi rừng Tây Côn Lĩnh hùng vĩ, nơi có đỉnh núi cao 2.427m được mệnh danh là “nóc nhà Đông Bắc”, những bản làng nhỏ hiện lên giữa trùng điệp sắc xanh. Một trong số đó là thôn Xà Phìn, thuộc xã biên giới Thanh Thủy, tỉnh Tuyên Quang.

Nơi đây nằm ở độ cao hơn 1.000m so với mực nước biển, nhờ vị trí nằm giữa núi rừng, nơi đây có khí hậu mát mẻ và thường xuyên xuất hiện sương mù.

Thôn Xà Phìn có 54 hộ với 270 nhân khẩu, đều là đồng bào dân tộc Dao. Trong đó, 11 ngôi nhà mái rêu được xem là điểm nhấn kiến trúc truyền thống của bản làng.

Điểm đặc biệt của những ngôi nhà này nằm ở phần mái được lợp bằng nhiều lớp lá cọ xếp chồng lên nhau. Dưới tác động của khí hậu ẩm ướt, mưa và sương mù, rêu tự nhiên bắt đầu xuất hiện sau khoảng 4-5 năm.

Theo người dân địa phương, rêu phát triển mạnh trong khoảng từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau. Qua nhiều năm, lớp thực vật này phủ dày trên mái, tạo nên sắc xanh đặc trưng. Một số ngôi nhà có mái rêu hàng chục năm tuổi, trở thành hình ảnh quen thuộc gắn với đời sống người Dao.

Không chỉ tạo nên vẻ đẹp cổ kính, những mái lá cọ còn có vai trò quan trọng trong việc thích nghi với điều kiện thời tiết vùng cao. Kết cấu mái dày giúp hạn chế tác động của nắng nóng vào mùa hè và giữ không gian bên trong ấm hơn trong những ngày đông lạnh giá. Chính nét đặc trưng ấy khiến bản làng được nhiều du khách gọi bằng cái tên ngộ nghĩnh "làng nhà rêu".

Bên cạnh kiến trúc nhà ở, Xà Phìn còn sở hữu khoảng 28ha ruộng bậc thang, trải dài theo các triền núi. Những thửa ruộng này được người Dao khai phá, canh tác qua nhiều thế hệ và trở thành nguồn sinh kế quan trọng của cộng đồng.

Người dân chủ yếu gieo cấy một vụ lúa mỗi năm. Vào mùa nước đổ, ruộng bậc thang phản chiếu mây trời, tạo thành những mảng sáng trải dài trên sườn núi. Đến khoảng cuối tháng 9 và đầu tháng 10, lúa bắt đầu chín vàng, mang đến cảnh sắc nổi bật giữa những mái nhà phủ rêu xanh.

Đây cũng là một trong những thời điểm lý tưởng để du khách ghé thăm Xà Phìn, kết hợp ngắm mùa vàng, chụp ảnh và tìm hiểu đời sống của đồng bào vùng cao.

Để phát triển kinh tế và nâng cao đời sống, người Dao ở Xà Phìn chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, trong đó tập trung trồng chè Shan tuyết, thảo quả và phát triển chăn nuôi.

Trong đó, chè Shan tuyết cổ thụ là một trong những sản vật nổi tiếng của địa phương. Nhờ điều kiện khí hậu mát mẻ và thổ nhưỡng vùng cao, những cây chè có thể sinh trưởng qua hàng chục, thậm chí hàng trăm năm.

Bên cạnh nghề trồng chè, người dân còn tận dụng điều kiện khí hậu và nguồn nước đầu nguồn để phát triển các mô hình nuôi cá nước lạnh, trong đó có cá tầm. Những hoạt động sản xuất này góp phần đa dạng hóa sinh kế và tạo thêm sản phẩm phục vụ du lịch.

Không chỉ có cảnh quan thiên nhiên, Xà Phìn còn lưu giữ nhiều nét văn hóa truyền thống của người Dao Chàm. Điển hình là lễ Cấp sắc là nghi lễ quan trọng, đánh dấu sự trưởng thành của người đàn ông Dao, gắn với những lời răn dạy về đạo đức, trách nhiệm đối với gia đình và cộng đồng. Hay lễ hội Hát Páo Dung, trang phục truyền thống cùng những phong tục, tập quán trong sinh hoạt hằng ngày cũng là những nét văn hóa được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Đặc biệt, tháng 10/2026, địa phương tổ chức Lễ hội “Mùa vàng - Làng nhà rêu” Xà Phìn với nhiều hoạt động như thi gặt lúa, giã bánh dày, sao chè Shan tuyết, giới thiệu mâm cơm truyền thống và các sản vật địa phương sẽ dự kiến thu hút đông đảo du khách đến tham quan

Những năm gần đây, từ một bản làng chủ yếu sống bằng nông nghiệp, Xà Phìn từng bước phát triển du lịch cộng đồng. Một số hộ dân đã cải tạo nhà sàn, mở dịch vụ lưu trú, ăn uống và giới thiệu sản phẩm địa phương để phục vụ du khách.

Năm 2024, thôn Xà Phìn đón khoảng 5.000 lượt khách tham quan, lưu trú mỗi năm. Lượng khách tập trung đông vào mùa thu, khi ruộng bậc thang chuyển vàng và cảnh sắc bản làng trở nên nổi bật. Sự phát triển của du lịch không chỉ tạo thêm nguồn thu nhập mà còn khuyến khích người dân gìn giữ kiến trúc nhà sàn, cảnh quan ruộng bậc thang và những phong tục truyền thống.

Giữa nhịp sống hiện đại, Xà Phìn vẫn giữ được vẻ mộc mạc của một bản làng vùng cao. Những mái nhà phủ rêu xanh, nương chè cổ thụ và cuộc sống bình dị của người Dao chính là sức hút riêng, góp phần đưa ngôi làng nhỏ dưới chân Tây Côn Lĩnh trở thành điểm đến giàu tiềm năng trên bản đồ du lịch cộng đồng miền núi phía Bắc.