Châu Âu xoay trục khỏi Mỹ, tiến sát ‘thỏa thuận lịch sử’ với nền kinh tế thứ 3 châu Á

Phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) ở Davos ngày 20/1, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cho biết EU đang ở “ngưỡng cửa của một thỏa thuận thương mại mang tính lịch sử” với New Delhi. “Chúng tôi chọn thương mại công bằng thay vì thuế quan. Chọn hợp tác thay vì cô lập. Chọn phát triển bền vững thay vì khai thác”, bà nói.

Đối với Ấn Độ, quốc gia đang hứng chịu loạt thuế trừng phạt từ Mỹ, đây có thể là cú hích cần thiết. Kể từ khi ông Trump áp mức thuế 50% lên nền kinh tế châu Á này vào 8/2025, New Delhi đã ráo riết tìm kiếm các thị trường thay thế cho hàng xuất khẩu và ký kết nhiều thỏa thuận thương mại song phương.

“Việc Ấn Độ cởi mở với các hiệp định thương mại đã có từ trước thời Trump 2.0, nhưng tốc độ ký kết rõ ràng tăng lên khi các quốc gia tìm cách cùng nhau tăng trưởng trong một môi trường toàn cầu đầy bất định”, ông Richard M. Rossow, cố vấn cấp cao kiêm Chủ tịch mảng Kinh tế Ấn Độ và châu Á mới nổi tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế CSIS, nhận định.

Trong vài tháng qua, Ấn Độ đã công bố các thỏa thuận thương mại với Anh, Oman và New Zealand. Ngày 19/1, UAE và Ấn Độ cam kết tăng gấp đôi kim ngạch thương mại lên trên 200 tỷ USD vào năm 2032, đồng thời New Delhi ký thỏa thuận mua LNG trị giá 3 tỷ USD với quốc gia Trung Đông này.

Ấn Độ kỳ vọng chuyến thăm New Delhi của Chủ tịch Ủy ban châu Âu từ 25/1 đến 27/1 sẽ khép lại bằng việc công bố một thỏa thuận thương mại, nhằm thúc đẩy xuất khẩu và bù đắp sự suy giảm trong xuất khẩu sang Mỹ. Các chuyên gia nói với CNBC rằng khả năng đạt được thỏa thuận trong chuyến thăm này là khá cao.

Tuy nhiên, họ cũng lưu ý rằng hiệp định thương mại Ấn Độ - EU, được một số người gọi là “siêu thỏa thuận thương mại”, cách ví von mà chính bà von der Leyen nhấn mạnh tại WEF, sẽ không thể thay thế vai trò của Mỹ với tư cách là thị trường xuất khẩu số 1 của Ấn Độ.

“Bộ giảm xóc” cho cú sốc thương mại

“Thỏa thuận với EU hiện đóng vai trò trung tâm trong chiến lược kinh tế đối ngoại của Ấn Độ, chính xác là vì không có hiệp định thương mại với Mỹ”, ông Arpit Chaturvedi, cố vấn thuộc nhóm tư vấn rủi ro địa chính trị của Teneo, nhận định.

Theo ông, thỏa thuận này mang lại cho Ấn Độ “một điểm tựa thay thế ở phương Tây” và khôi phục phần nào đòn bẩy đàm phán để đạt được thỏa thuận với Mỹ.

Theo dữ liệu của Ủy ban châu Âu, thương mại hàng hóa giữa Ấn Độ và EU năm 2024 đạt hơn 120 tỷ euro (tương đương khoảng 140 tỷ USD), đưa EU trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Ấn Độ. Các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của New Delhi sang khối này gồm máy móc, thiết bị, hóa chất, kim loại cơ bản, khoáng sản và dệt may.

Bà Radhika Rao, chuyên gia kinh tế trưởng khu vực tại DBS Bank Singapore, cho biết một hiệp định với EU có thể không bao gồm các lĩnh vực nhạy cảm như thép, ô tô và nông nghiệp, vốn có thể được xử lý riêng.

Xét về quy mô, thương mại giữa Ấn Độ và EU hiện gần tương đương với giao thương hàng hóa của New Delhi với Mỹ và Trung Quốc. Tuy nhiên, các con số tổng không phản ánh đầy đủ mức độ phụ thuộc của Ấn Độ vào thị trường Mỹ.

Năm 2024, thặng dư thương mại hàng hóa của Ấn Độ với Mỹ đạt 45,8 tỷ USD, trong khi với EU chỉ là 25,8 tỷ USD. Tổng xuất khẩu của Ấn Độ sang 6 thị trường lớn của EU gồm Hà Lan, Đức, Ý, Tây Ban Nha, Pháp và Bỉ trong 9 tháng kết thúc vào 12/2025 đạt 43,8 tỷ USD, so với 65,88 tỷ USD xuất khẩu riêng sang Mỹ.

Với quy mô xuất khẩu lớn như vậy, phần lớn các thỏa thuận mà New Delhi đang ký kết chỉ đóng vai trò như “bộ giảm xóc một phần”, chứ không thể bù đắp hoàn toàn cho việc mất thị trường Mỹ, ông Chaturvedi cho biết.

“Thỏa thuận Ấn Độ - EU có thể giúp giảm nhẹ tác động từ thuế quan Mỹ đối với xuất khẩu”, ông Vishrut Rana, kinh tế trưởng tại S&P Global Ratings, nhận định, nhưng nhấn mạnh rằng một hiệp định thương mại với Mỹ vẫn mang tính then chốt đối với nền kinh tế Ấn Độ.

Thỏa thuận Mỹ - Ấn vẫn “bóng chim tăm cá”

Đàm phán thương mại giữa Ấn Độ và Mỹ đã kéo dài trong nhiều năm. Đầu tháng này, Bộ trưởng Thương mại Mỹ Howard Lutnick cho biết trên một podcast rằng Ấn Độ lẽ ra đã có thể trở thành quốc gia thứ hai ký thỏa thuận với Washington, sau Anh, nước đạt thỏa thuận vào 5/2025.

“Tôi đã chuẩn bị xong thỏa thuận. Nhưng ông Modi cần gọi điện cho Tổng thống Trump. Họ cảm thấy không thoải mái nên ông Modi không gọi”, ông Lutnick nói. Phía Ấn Độ sau đó bác bỏ phát biểu này, cho rằng “không chính xác”.

Sau đó, ông Sergio Gor, người nhậm chức Đại sứ Mỹ tại Ấn Độ từ 12/1, cho biết việc hoàn tất một thỏa thuận thương mại với một nền kinh tế lớn như Ấn Độ “không hề dễ dàng”, nhưng Mỹ “quyết tâm đạt được điều đó”.

Việc thiếu vắng một thỏa thuận với Mỹ tiếp tục gây áp lực lên đồng rupee trong bối cảnh xuất khẩu sang Mỹ biến động mạnh. Xuất khẩu của Ấn Độ giảm 1,8% trong tháng 12, sau khi tăng 22,6% trong tháng trước đó. Đồng rupee hiện giao dịch quanh mức 91,56 rupee/USD, và triển vọng cải thiện phụ thuộc lớn vào khả năng đạt được thỏa thuận thương mại với Mỹ.

Dù “siêu thỏa thuận thương mại” với EU có ý nghĩa quan trọng, quy mô của nó vẫn khó đủ lớn để giúp Ấn Độ tránh được tác động tiêu cực từ thuế quan Mỹ nếu không có hiệp định song phương.

“Mất thị trường Mỹ thì EU không thể bù đắp, kể cả sau khi có FTA”, ông Ajay Srivastava, nhà sáng lập Viện Nghiên cứu Thương mại Toàn cầu GTRI có trụ sở tại New Delhi, nhận định.

Ông Michael Wan, chuyên gia tại MUFG Bank, cho rằng dòng vốn ngoại rút khỏi thị trường và việc các quỹ đầu tư tư nhân hồi hương vốn FDI khỏi Ấn Độ là những nguyên nhân khiến ông dự báo đồng rupee sẽ hoạt động kém hơn các đồng tiền khác trong năm 2026.

Trong khi đó, ông Amish Shah, Trưởng bộ phận nghiên cứu Ấn Độ tại BofA Securities, cảnh báo rằng dư địa tài khóa hạn chế cho các gói kích thích trong ngân sách liên bang năm tài khóa 2027 có thể kích hoạt một đợt bán tháo trên thị trường.

Theo CNBC