Chuyên gia Phùng Thế Đông: 'Đừng chỉ bơm thêm vốn khi nguồn lực vẫn tắc nghẽn'
Theo chuyên gia kinh tế Phùng Thế Đông, trọng tâm không chỉ là bổ sung vốn mà còn phải khơi thông dòng tiền, đẩy nhanh tiến độ dự án và nâng cao khả năng tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp trong nước.
Ông đánh giá như thế nào về tình hình nền kinh tế ở thời điểm hiện tại?
Những thống kê mới nhất về kinh tế 10 tháng năm 2026 đã mang lại những tín hiệu tích cực. Trong đó, hàng loạt các chỉ số kinh tế liên tục tăng cao, đặc biệt lần đầu tiên tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam vượt mốc 1.000 tỷ USD, đạt mức cao nhất từ trước đến nay.
Tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa đạt 1.010,55 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ năm trước. Đây là lần đầu tiên tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam vượt mốc 1.000 tỷ USD, đạt mức cao nhất từ trước đến nay, cho thấy quy mô hoạt động thương mại quốc tế tiếp tục được mở rộng mạnh mẽ.
Do nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu, cán cân thương mại hàng hóa nhập siêu 12,07 tỷ USD. Tổng vốn đầu tư nước ngoài đăng ký vào Việt Nam tính đến ngày 31/10/2026 đạt 54,85 tỷ USD, tăng 74,0% so với cùng kỳ năm trước, cao nhất từ năm 2009 đến nay.
Xét riêng về tốc độ tăng trưởng kinh tế trong hơn 3 quý đầu năm cho thấy các động lực sản xuất, đầu tư, tiêu dùng và xuất khẩu tiếp tục mở rộng. Công nghiệp, xây dựng và dịch vụ đóng góp chủ yếu vào mức tăng của nền kinh tế. Trong đó, công nghiệp và xây dựng tăng 11,21%, đóng góp 49,62% vào mức tăng tổng giá trị tăng thêm; khu vực dịch vụ tăng 8,69%, đóng góp 45,03%.
Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng GDP là kết quả tổng hợp, chưa phản ánh đầy đủ khả năng chuyển hóa nguồn lực thành năng lực sản xuất và hiệu quả kinh tế. Để duy trì đà tăng trưởng cao, nền kinh tế cần bảo đảm các điều kiện về vốn, hạ tầng, lao động, đầu vào sản xuất và thị trường tiêu thụ. Quan trọng hơn, nguồn lực đã được huy động và bố trí phải thực sự đi vào hoạt động, tạo ra khối lượng sản phẩm, doanh thu và giá trị gia tăng.
.jpg)
Thực tế cho thấy khả năng chuyển nguồn lực thành kết quả cụ thể còn khác biệt đáng kể giữa các lĩnh vực. Chẳng hạn, đến hết tháng 9/2026, giải ngân đầu tư công đạt 62,9% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Nhưng tỷ lệ giải ngân vốn ngân sách trung ương mới đạt 44,1%, trong khi vốn ngân sách địa phương đạt 73,6%. Các dự án quan trọng quốc gia, trọng điểm ngành giao thông vận tải đạt 42,7% kế hoạch vốn đã phân bổ.
Những con số này cho thấy vấn đề không đơn thuần là thiếu vốn. Ở một số dự án, vốn đã được bố trí nhưng chưa thể chuyển thành khối lượng thực hiện do vướng mặt bằng, thủ tục, vật liệu hoặc công tác chuẩn bị đầu tư. Nếu không xử lý đúng những trở ngại này, việc bổ sung nguồn lực chưa chắc tạo ra kết quả tương xứng.
Bên cạnh đó, khả năng tiếp cận vốn, thu hồi công nợ và mở rộng thị trường của doanh nghiệp vẫn còn hạn chế. Đầu tư và xuất khẩu tăng trưởng mạnh nhưng mức độ lan tỏa sang khu vực doanh nghiệp trong nước chưa tương xứng. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải xử lý đồng thời ba khâu: huy động nguồn lực phù hợp, đưa nguồn lực vào thực hiện và bảo đảm nguồn lực được sử dụng hiệu quả.
Vậy theo ông, đâu là những điểm nghẽn cần ưu tiên tháo gỡ trước mắt để nguồn lực thực sự chuyển hóa thành tăng trưởng?
Tôi cho rằng cần ưu tiên những điểm nghẽn có thể xác định rõ nguyên nhân, địa chỉ xử lý và khả năng tạo kết quả trong thời gian ngắn. Trước hết là các dự án đã có nguồn vốn, có nhu cầu thực hiện nhưng đang bị cản trở bởi những điều kiện cụ thể như mặt bằng, vật liệu, thủ tục hoặc sự thiếu đồng bộ giữa kế hoạch vốn và tiến độ triển khai.
Với nhóm này, cần rà soát từng dự án, xác định chính xác khâu đang gây ách tắc, cơ quan có thẩm quyền giải quyết và thời hạn hoàn thành. Không nên xử lý theo cách đồng loạt yêu cầu đẩy nhanh tiến độ mà thiếu phân loại. Dự án đã đủ điều kiện thi công nhưng thiếu vật liệu sẽ có phương án xử lý khác với dự án chưa hoàn thiện pháp lý hoặc không còn hiệu quả kinh tế.
Một ví dụ là tình trạng thiếu vật liệu tại một số công trình giao thông. Tính đến ngày 12/9/2026, cao tốc Châu Đốc – Cần Thơ – Sóc Trăng còn thiếu khoảng 5,3 triệu m³ cát đắp và khoảng 2,94 triệu m³ đá chưa xác định được nguồn; cao tốc Cần Thơ – Cà Mau còn thiếu khoảng 350.000 m³ đá. Đây là những trở ngại trực tiếp giới hạn khối lượng thi công, khiến thiết bị và lao động khó phát huy hết công suất dù nguồn vốn đã được bố trí.
Một điểm nghẽn khác là phân bổ vốn chưa sát khả năng thực hiện. Có trường hợp dự án chưa đủ điều kiện giải ngân trong năm, trong khi những dự án khác có thể triển khai nhưng chưa được đáp ứng vốn kịp thời. Theo thông tin được nêu trong tài liệu, tại hai dự án đường sắt quốc gia, Bộ Tài chính ghi nhận đề nghị điều chỉnh giảm 46.472 tỷ đồng do chưa có nhu cầu sử dụng và không có khả năng giải ngân trong năm. Đây là khoản vốn được đề nghị điều chỉnh, không phải số vốn đã hoàn thành điều chuyển.
Do đó, kế hoạch vốn cần gắn chặt hơn với tiến độ pháp lý, mặt bằng và thời điểm phát sinh khối lượng. Khi cần thiết, phải xem xét điều chỉnh vốn từ dự án chưa có khả năng sử dụng sang dự án đủ điều kiện, theo đúng thẩm quyền và trình tự pháp luật.
.jpg)
Ngoài đầu tư công, cần rà soát các dự án đầu tư khác đang chậm tiến độ hoặc thua lỗ. Tính đến tháng 9/2026, trong danh mục 1.311 dự án có quy mô vốn từ 3.000 tỷ đồng trở lên, có 70 dự án chậm tiến độ và 18 dự án đang thua lỗ. Những dự án này cần được phân loại theo tình trạng pháp lý, năng lực tài chính, đầu ra và khả năng tiếp tục thực hiện để xác định phương án phù hợp.
Điều quan trọng là không đồng nhất tổng vốn đăng ký với nguồn lực có thể giải phóng ngay. Hiệu quả xử lý phải được đánh giá bằng khối lượng hoàn thành, công suất đưa vào vận hành, dòng tiền thực nhận và khả năng tạo ra sản phẩm, dịch vụ.
Chi phí vốn đang tăng lên trong khi doanh nghiệp cần thêm nguồn lực để mở rộng sản xuất. Theo ông, cần xử lý bài toán lãi suất và khả năng tiếp cận vốn như thế nào để vừa hỗ trợ tăng trưởng, vừa bảo đảm an toàn tài chính?
Chi phí vốn là một trong những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả đầu tư và khả năng duy trì hoạt động của doanh nghiệp. Đến ngày 20/9/2026, lãi suất tiền gửi và cho vay bình quân đối với các giao dịch phát sinh mới lần lượt ở mức 6,38%/năm và 9,03%/năm, tăng tương ứng 1,15 và 0,95 điểm phần trăm so với cuối năm 2025.
Mức tăng này gây sức ép lớn hơn đối với những doanh nghiệp có tỷ lệ vay cao, chu kỳ sản xuất dài hoặc thời gian thu hồi tiền kéo dài. Khi hàng hóa còn tồn kho, khoản phải thu chưa được thanh toán hoặc dự án chưa tạo doanh thu, doanh nghiệp vẫn phải trả lãi vay và đáp ứng các nghĩa vụ tài chính khác. Chi phí vốn vì thế tiếp tục tích lũy, làm giảm hiệu quả đầu tư và hạn chế khả năng tái đầu tư.
Tuy nhiên, giảm lãi suất cho vay không thể chỉ dựa vào yêu cầu hành chính. Lãi suất đầu ra chịu ảnh hưởng từ chi phí huy động vốn, chi phí hoạt động, dự phòng rủi ro tín dụng và khả năng thu hồi nợ. Nếu các yếu tố này không được cải thiện, việc giảm lãi suất cho vay khó duy trì bền vững.
Vì vậy, cần phối hợp điều hành thanh khoản với diễn biến lạm phát, tỷ giá và nhu cầu thanh toán; đồng thời khuyến khích các ngân hàng tiết giảm chi phí hoạt động, rút ngắn thời gian xét duyệt và công khai đầy đủ chi phí vay, bao gồm lãi suất, phí và điều kiện điều chỉnh lãi suất. Việc giảm chi phí vốn phải đi cùng yêu cầu bảo đảm khả năng thanh khoản và cân đối kỳ hạn nguồn vốn của hệ thống ngân hàng.
Ở góc độ doanh nghiệp, cần chuyển từ cách tiếp cận phụ thuộc chủ yếu vào tài sản thế chấp sang đánh giá toàn diện hơn về dòng tiền và khả năng thực hiện hợp đồng. Hiện dư nợ tín dụng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa đến cuối tháng 8/2026 đạt trên 4,1 triệu tỷ đồng, tăng 12,4%. Dù vậy, quy mô tín dụng tăng chưa đồng nghĩa mọi doanh nghiệp đều tiếp cận được vốn với chi phí phù hợp.
Một doanh nghiệp có đơn hàng khả thi nhưng thiếu vốn để mua nguyên liệu, trả lương hoặc vận chuyển hàng hóa có nhu cầu khác với doanh nghiệp chưa có đầu ra. Với nhóm thứ nhất, ngân hàng có thể xem xét tài trợ dựa trên hợp đồng, khoản phải thu đã được xác nhận, dữ liệu hóa đơn, lịch sử thanh toán và tiến độ thực hiện đơn hàng. Những hình thức như bao thanh toán và tài trợ chuỗi cung ứng có thể giúp rút ngắn thời gian luân chuyển vốn, giảm sự phụ thuộc vào tài sản bảo đảm.
Tất nhiên, tài trợ theo dòng tiền không có nghĩa là hạ thấp tiêu chuẩn thẩm định. Các tổ chức tín dụng vẫn phải xác minh tính thực của giao dịch, chất lượng bên mua, khả năng thực hiện hợp đồng và tình trạng chuyển nhượng khoản phải thu, qua đó hạn chế nguy cơ hợp đồng khống hoặc sử dụng một khoản phải thu để huy động vốn nhiều lần.
Bên cạnh đó, cần đẩy nhanh hoàn thuế và thanh toán các hợp đồng thuộc khu vực công khi hồ sơ đã đủ điều kiện. Tiền doanh nghiệp được nhận đúng hạn sẽ quay trở lại hoạt động sản xuất, kinh doanh, giúp giảm nhu cầu vay bổ sung và chi phí lãi vay. Đây là cách khơi thông dòng tiền từ các nghĩa vụ đã phát sinh, thay vì chỉ tìm cách huy động thêm vốn mới.
Bên cạnh các điểm nghẽn về vốn và thị trường, thị trường tài chính cũng xuất hiện những dấu hiệu cần theo dõi, từ cho vay ký quỹ trên thị trường chứng khoán đến nghĩa vụ trái phiếu và tín dụng bất động sản. Ông đánh giá rủi ro này ra sao?
Điều cần quan tâm là mối liên hệ giữa các thị trường và khả năng rủi ro lan truyền, chứ không chỉ nhìn vào một chỉ tiêu riêng lẻ. Khi một doanh nghiệp đồng thời vay ngân hàng, phát hành trái phiếu và sử dụng cổ phiếu hoặc bất động sản làm tài sản bảo đảm, khó khăn về dòng tiền có thể ảnh hưởng đến nhiều tổ chức tài chính cùng lúc.
Trên thị trường chứng khoán, đòn bẩy ký quỹ có thể làm tăng áp lực bán tài sản khi giá giảm và thanh khoản suy yếu. Nếu tỷ lệ tài sản bảo đảm giảm, nhà đầu tư phải bổ sung tài sản hoặc bán cổ phiếu để đáp ứng yêu cầu ký quỹ. Trong điều kiện nhiều tài khoản cùng nắm giữ cổ phiếu thanh khoản thấp, hoạt động bán giải chấp có thể khiến giá giảm sâu hơn và kích hoạt thêm yêu cầu bổ sung tài sản bảo đảm.
Tuy nhiên, các dấu hiệu về rủi ro tập trung và áp lực bán giải chấp chưa đủ cơ sở để kết luận toàn thị trường mất an toàn. Điều cần làm là tăng cường giám sát ở cấp mã cổ phiếu, khách hàng liên quan và công ty chứng khoán; đồng thời đánh giá mức độ tập trung cho vay, tỷ lệ tài sản bảo đảm, kỳ hạn nguồn vốn và khối lượng cổ phiếu có thể phải bán khi thị trường giảm.
.jpg)
Đối với thị trường trái phiếu doanh nghiệp, phát hành riêng lẻ trong 9 tháng đạt 347.500 tỷ đồng, giảm 4,26% so với cùng kỳ. Cơ cấu phát hành vẫn tập trung đáng kể ở các tổ chức tín dụng và doanh nghiệp bất động sản; kỳ hạn ngắn cũng khiến nghĩa vụ tái cấp vốn có thể xuất hiện sớm hơn đối với những dự án có thời gian hoàn vốn dài.
Trong khi đó, tín dụng bất động sản đến ngày 31/7/2026 đạt gần 5,2 triệu tỷ đồng, tăng 8,7% so với cuối năm 2025, chiếm 25,5% tổng dư nợ tín dụng của nền kinh tế; tỷ lệ nợ xấu ở mức 2,34%. Cùng thời gian, số giao dịch bất động sản thành công trong quý II chỉ bằng 71,5% quý trước và 63,7% cùng kỳ năm 2025. Khi giao dịch suy giảm, những doanh nghiệp phụ thuộc nhiều vào vốn vay và tiền bán hàng có thể chịu sức ép lớn hơn trong việc đáp ứng nghĩa vụ tài chính.
Rủi ro có thể gia tăng nếu doanh nghiệp không thu được tiền từ bán hàng nhưng vẫn phải thanh toán nợ ngân hàng và trái phiếu. Nếu giá tài sản bảo đảm đồng thời giảm, khả năng thu hồi nợ của bên cho vay cũng suy yếu. Vì vậy, việc giám sát cần tổng hợp dư nợ vay, nghĩa vụ trái phiếu, bảo lãnh và tài sản bảo đảm theo từng nhóm khách hàng có liên quan; đồng thời đánh giá khả năng trả nợ trong các tình huống doanh thu giảm, lãi suất tăng hoặc giá tài sản đi xuống.
Với trái phiếu doanh nghiệp, cần rà soát nghĩa vụ gốc và lãi đến hạn trong 12 tháng tiếp theo, phân biệt khoản thanh toán đúng hạn, đã gia hạn và chậm thanh toán. Mỗi phương án xử lý phải xác định được nguồn tiền trả nợ, tài sản có thể xử lý và tiến độ thực hiện. Đối với doanh nghiệp còn khả năng phục hồi nhưng thiếu tiền tạm thời, có thể xem xét điều chỉnh lịch thanh toán theo quy định và sự chấp thuận cần thiết của trái chủ. Trường hợp không còn khả năng phục hồi cần được xử lý phù hợp với nghĩa vụ nợ và quy định pháp luật.
Đối với tín dụng bất động sản, việc cấp thêm vốn hoặc cơ cấu lại nợ phải dựa trên khả năng hoàn thành dự án, triển vọng bán hàng và nguồn trả nợ có thể kiểm chứng. Cần tránh tiếp tục tập trung vốn vào dự án kém hiệu quả chỉ để trì hoãn việc ghi nhận rủi ro. Ngược lại, xử lý nợ hoặc bán tài sản đồng loạt cũng có thể làm giảm giá trị thu hồi, kể cả với những dự án vẫn còn khả năng hoàn thành. Vì vậy, cần phân loại khoản vay theo tình trạng pháp lý, khả năng phục hồi và dòng tiền thực tế, từ đó lựa chọn phương án phù hợp cho từng trường hợp.
Trong bối cảnh áp lực tăng trưởng cao đi cùng yêu cầu ổn định kinh tế vĩ mô, ông kiến nghị Chính phủ ưu tiên những giải pháp nào trong quý IV/2026 và năm 2027?
Trước mắt, cần tập trung vào ba nhóm ưu tiên. Thứ nhất là xử lý những dự án có khả năng đưa vốn, đất đai và năng lực sản xuất vào hoạt động trong thời gian ngắn. Thứ hai là giải phóng dòng tiền cho doanh nghiệp, giảm thời gian thu hồi công nợ và chi phí tiếp cận vốn. Thứ ba là phát triển nhà cung cấp trong nước gắn với đơn hàng và tiêu chuẩn cụ thể của bên mua.
Đối với nhóm dự án, Chính phủ cần giao các bộ, ngành và địa phương hoàn thành danh mục ưu tiên xử lý. Mỗi dự án cần có hồ sơ xác định nguồn vốn, khối lượng có thể thực hiện, vướng mắc, cơ quan chịu trách nhiệm và phương án giải quyết. Có thể phân thành nhóm triển khai hoặc hoàn thành sớm; nhóm cần bổ sung điều kiện pháp lý, tài chính; và nhóm không còn khả thi cần chuyển nhượng, chấm dứt hoặc xử lý theo quy định.
Việc theo dõi phải gắn với kết quả thực chất. Không nên chỉ đánh giá bằng tỷ lệ giải ngân hoặc số vốn đã điều chuyển, mà cần xem xét khối lượng hoàn thành, công trình đưa vào vận hành và tiến độ xử lý những vướng mắc cụ thể. Với những vấn đề vượt thẩm quyền địa phương, cần tổng hợp để cấp có thẩm quyền giải quyết theo từng nhóm, hạn chế việc doanh nghiệp phải trình lại cùng một nội dung qua nhiều cơ quan.
Đối với dòng tiền doanh nghiệp, cần rà soát các hồ sơ hoàn thuế và thanh toán hợp đồng thuộc khu vực công đang tồn đọng. Hồ sơ đủ điều kiện phải được giải quyết trong thời hạn luật định; hồ sơ chưa đầy đủ cần được thông báo rõ nội dung cần bổ sung. Đồng thời, cần phát triển các hình thức tài trợ dựa trên hợp đồng, khoản phải thu và dòng tiền kinh doanh để doanh nghiệp có đơn hàng khả thi tiếp cận vốn phù hợp hơn.
Trong năm 2027, phát triển nhà cung cấp trong nước cần trở thành một trọng tâm của chính sách nâng cao năng lực doanh nghiệp. Việc hỗ trợ phải gắn với nhu cầu mua hàng, tiêu chuẩn kỹ thuật và khả năng giao hàng thực tế. Cùng với đó, cần khắc phục thiếu hụt vật liệu, hạ tầng và lao động tại những dự án, địa bàn trọng điểm; đưa tài sản công dôi dư vào sử dụng hoặc khai thác theo đúng quy định; cải thiện tính đồng bộ giữa quy hoạch, nguồn lực và tổ chức thực hiện.
Tất cả các giải pháp này cần được triển khai trong khuôn khổ bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô và an toàn hệ thống tài chính. Khi chi phí huy động vốn tăng và áp lực giá cả còn hiện hữu, việc hỗ trợ phải tính đến khả năng hấp thụ vốn, hiệu quả đầu tư và rủi ro phát sinh. Không nên mặc định rằng cứ tăng vốn là tăng trưởng sẽ tăng tương ứng.
Kết quả khơi thông nguồn lực cần được đo bằng những chỉ tiêu thực tế như khối lượng hoàn thành, công suất vận hành, tiền doanh nghiệp thực nhận, hợp đồng giao hàng và tổng chi phí vay. Đây mới là cơ sở để đánh giá nguồn lực có thực sự được chuyển hóa thành hoạt động kinh tế hay không.
Trân trọng cảm ơn ông!
