Bài học từ Hàn Quốc, Singapore về tăng trưởng GDP: Không phải cứ tăng trưởng nhanh là sẽ trở thành nước giàu

5 mô hình phát triển kinh tế thế giới và bài học từ Hàn Quốc, Singapore

Năm 2025, quy mô GDP Việt Nam vượt mốc 510 tỷ USD, trong khi thu nhập bình quân đầu người tăng từ 170 USD năm 1993 lên gần 5.000 USD. Tuy nhiên, đạt ngưỡng thu nhập trung bình cao không đồng nghĩa với thành công trọn vẹn, mà còn đặt nền kinh tế trước những thách thức lớn hơn.

Để tránh rơi vào bẫy thu nhập trung bình, Việt Nam cần tái cấu trúc động lực tăng trưởng, chuyển từ dựa vào nguồn lực thô sang công nghệ, tri thức và năng suất lao động.

Phân tích bức tranh kinh tế thế giới trong talkshow "Các nước giàu có thành công gợi mở gì cho mục tiêu bứt phá của Việt Nam", TS. Bùi Ngọc Sơn, nguyên Trưởng phòng Kinh tế Quốc tế thuộc Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, đã chỉ ra năm mô hình phát triển quốc gia tiêu biểu, dựa trên những triết lý vận hành khác nhau.

Mô hình đầu tiên là kinh tế thị trường tự do Anglo-Saxon, điển hình tại Mỹ, Anh, Úc và Canada. Trong mô hình này, thị trường và khu vực tư nhân giữ vai trò chủ đạo trong phân bổ nguồn lực. Nhà nước chỉ can thiệp vào những lĩnh vực tư nhân không muốn làm hoặc không có lợi nhuận nhưng xã hội vẫn cần thiết, như hạ tầng vệ sinh công cộng hay xe buýt. Ngay cả với các dịch vụ công, Nhà nước cũng ưu tiên cấp vốn, tổ chức đấu thầu công khai để tư nhân quản lý, vận hành nhằm tối ưu hóa chi phí.

Mô hình thứ hai là kinh tế thị trường phúc lợi Bắc Âu và Tây Âu, kết hợp cạnh tranh thị trường với hệ thống an sinh xã hội phát triển. Các quốc gia Bắc Âu như Thụy Điển, Đan Mạch, Na Uy và Phần Lan huy động nguồn lực thông qua hệ thống thuế cao để tài trợ cho giáo dục, y tế và bảo trợ xã hội. Tranh chấp lao động, sa thải được giải quyết chủ yếu bằng cơ chế thảo luận, hòa giải giữa công đoàn thay vì kiện tụng. Mức trợ cấp thất nghiệp tại đây rất lớn, có thời điểm lên tới 90-95% tiền lương.

Trong khi đó, mô hình nhà nước xã hội tại một số quốc gia Tây Âu như Pháp, Đức và Áo lại bộc lộ những điểm nghẽn. Theo TS Bùi Ngọc Sơn, tại Pháp, các quy định pháp lý cứng nhắc như giới hạn thời gian làm việc 35 giờ mỗi tuần, chi phí lao động cao và thủ tục sa thải phức tạp đã tạo sức ép cho doanh nghiệp. Việc quá thiên về bảo vệ người lao động, đồng thời siết chặt các quy định phòng ngừa rủi ro cho người tiêu dùng, khiến doanh nghiệp khó linh hoạt trước biến động thị trường, góp phần làm kinh tế khu vực này chậm lại.

Ngược lại, tại Mỹ, doanh nghiệp có quyền chủ động sa thải lao động khi gặp khó khăn, còn trách nhiệm bảo đảm an sinh cho người thất nghiệp thuộc về Nhà nước. Cơ chế này giúp hệ thống kinh tế duy trì tính linh hoạt và tốc độ tăng trưởng cao.

Mô hình thứ ba là Nhà nước kiến tạo phát triển Đông Á, với những đại diện tiêu biểu như Nhật Bản, Hàn Quốc và Singapore. Nền tảng vẫn là kinh tế thị trường và khu vực tư nhân, nhưng Nhà nước chủ động hoạch định chiến lược dài hạn, hỗ trợ tư nhân hình thành các tập đoàn chủ lực có sức cạnh tranh quốc tế.

TS Bùi Ngọc Sơn dẫn ví dụ về Bộ Công nghiệp Nhật Bản (MITI). Khi nhận thấy tầm quan trọng của ngành bán dẫn, cơ quan này đã chủ động dành ngân sách xây dựng viện nghiên cứu, phòng thí nghiệm và mua bằng sáng chế nước ngoài. MITI tập hợp những nhân sự giỏi nhất từ các công ty đối thủ như Toshiba, NEC và Sanyo để cùng nghiên cứu. Sau khi hình thành công nghệ chip cốt lõi, MITI giao lại cho doanh nghiệp phát triển sản phẩm thương mại và cạnh tranh với nhau, sau đó Nhà nước rút lui.

Tương tự, tại Hàn Quốc, Bộ Kế hoạch đóng vai trò hỗ trợ vốn, quỹ R&D và đào tạo nhân lực, góp phần hình thành các Chaebol lớn trong những ngành đóng tàu, ô tô, điện tử và hóa chất.

Hai mô hình còn lại là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam và kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa tại Trung Quốc. Trong các mô hình này, sở hữu nhà nước và khu vực doanh nghiệp nhà nước tiếp tục giữ vai trò chủ đạo, dẫn dắt nền kinh tế; trong khi kinh tế tư nhân và các quy luật thị trường được coi là động lực quan trọng, bổ sung cho hệ thống chung.

Từ năm mô hình trên, TS Bùi Ngọc Sơn lưu ý cần phân biệt mô hình phát triển dựa trên triết lý vận hành quốc gia với mô hình tăng trưởng dựa trên các nguồn lực kinh tế. Trong khi mô hình phát triển phản ánh cách thức một quốc gia tổ chức và vận hành nền kinh tế, mô hình tăng trưởng giải thích nguồn lực tạo ra của cải, có thể đến từ tài nguyên thiên nhiên, lao động giá rẻ, tín dụng, vốn đầu tư hoặc năng suất dựa trên công nghệ.

Vì sao tăng trưởng GDP nhanh chưa chắc giúp một quốc gia trở nên giàu có?

Dưới góc nhìn chuyên môn, TS Bùi Ngọc Sơn cảnh báo Việt Nam đang đứng trước bài toán bẫy thu nhập trung bình. Theo phân loại quốc tế, mức thu nhập từ 5.000-14.000 USD/người/năm thuộc nhóm thu nhập trung bình cao. Việc Việt Nam đạt mức tiệm cận 5.000 USD đồng nghĩa với việc nền kinh tế mới chạm ngưỡng cửa này. Để vượt qua bẫy thu nhập trung bình và gia nhập nhóm nước phát triển, Việt Nam còn phải chinh phục chặng đường tăng thêm khoảng 9.000 USD.

Lịch sử phát triển thế giới cho thấy nhiều quốc gia từng tăng trưởng GDP nhanh trong giai đoạn đầu nhờ khai thác tài nguyên hoặc sử dụng lao động giá rẻ, nhưng sau đó rơi vào tình trạng trì trệ kéo dài.

TS Bùi Ngọc Sơn dẫn chứng Argentina và Brazil tại Nam Mỹ. Cả hai đều sở hữu nguồn tài nguyên nông nghiệp và khoáng sản phong phú. Tuy nhiên, theo ông, các chính sách mang tính thiên tả và mị dân đã khiến nguồn thu từ tài nguyên được sử dụng cho chi tiêu và tranh cử thay vì đầu tư vào công nghệ, công nghiệp nguồn. Việc theo đuổi chính sách hướng nội, thay thế nhập khẩu và dựng hàng rào bảo hộ khiến nền kinh tế trở nên què quặt, thiếu sức cạnh tranh, dẫn đến nợ nần chồng chất và liên tục rơi vào tình trạng vỡ nợ.

Một trường hợp khác là Thổ Nhĩ Kỳ, quốc gia từng tăng trưởng GDP bùng nổ nhưng sau đó gặp điểm nghẽn do can thiệp bất chấp các quy luật kinh tế. TS Bùi Ngọc Sơn phân tích, việc lãnh đạo nước này ép hạ lãi suất đã gây ra lạm phát hỗn loạn. Trong khi đó, dòng vốn quốc gia lại được dồn vào các dự án bất động sản và công trình xa hoa dát vàng thay vì xây dựng nền tảng công nghệ mới.

Ngay tại Đông Nam Á, bài học từ Thái Lan và Malaysia cũng mang nhiều gợi mở. Malaysia từng sớm thu hút ngành bán dẫn toàn cầu nhưng chủ yếu dừng lại ở khâu lắp ráp, đóng gói, chưa có chính sách đầu tư đủ mạnh để làm chủ công nghệ ở cấp độ cao hơn. Trong khi đó, Thái Lan sa vào việc đổ vốn vào bất động sản và vay nợ nước ngoài, dẫn đến khủng hoảng tài chính, đồng thời thiếu hụt lực lượng nhà khoa học, nhà công nghệ để tạo ra các sản phẩm mang thương hiệu quốc gia.

Trái ngược với những trường hợp trên, Hàn Quốc, Singapore và Israel đã bứt phá nhờ kiên trì chiến lược phát triển dựa trên công nghệ và tri thức.

TS Bùi Ngọc Sơn nhấn mạnh, Hàn Quốc đã áp dụng cơ chế thúc ép và hỗ trợ khu vực tư nhân dành lợi nhuận cho R&D, mua bản quyền và làm chủ công nghệ nguồn. Nhờ đó, các tập đoàn như Samsung, Hyundai và SK từ chỗ học hỏi đã vươn lên dẫn dắt thị trường toàn cầu. Với Israel, quốc gia này dành tới 6-7% GDP cho nghiên cứu khoa học, biến nguồn lực tri thức trên sa mạc thành động lực phát triển kinh tế vượt trội.

Nhìn vào thực trạng Việt Nam, TS Bùi Ngọc Sơn chỉ ra những hạn chế tích tụ sau giai đoạn tăng trưởng dựa vào tài nguyên và lao động giá rẻ. Năng suất lao động của Việt Nam hiện còn thấp, chỉ bằng 11% Singapore, 35% Malaysia và 65% Thái Lan.

Phần lớn ngành sản xuất có hàm lượng công nghệ cao tại Việt Nam hiện vẫn thuộc sở hữu của khu vực FDI, trong khi doanh nghiệp trong nước chủ yếu đảm nhận các khâu gia công, lắp ráp ở phân khúc thấp nhất của chuỗi giá trị. Khi lợi thế lao động giá rẻ suy giảm và chi phí gia tăng, nếu không nâng cao năng suất, dòng vốn FDI có thể dịch chuyển sang những quốc gia có chi phí thấp hơn như Campuchia hay Myanmar.

Việt Nam cần làm gì để tăng trưởng GDP đi cùng sự thịnh vượng?

Để bứt phá từ nay đến năm 2045, TS Bùi Ngọc Sơn cho rằng Việt Nam bắt buộc phải chuyển sang mô hình tăng trưởng mới dựa trên công nghệ và tri thức. Trong đó, thể chế kinh tế giữ vai trò quyết định hàng đầu. Thể chế cần thực sự thông thoáng, tôn trọng các quy luật thị trường và tạo niềm tin tối đa để khu vực kinh tế tư nhân phát triển.

Ông nhắc lại bài học từ Nhật Bản thời Minh Trị Duy tân, khi quốc gia này mạnh dạn thay đổi triết lý, từ chỗ chưa coi trọng thương nhân sang tôn vinh khu vực tư nhân và thương nhân như lực lượng gánh vác sự thịnh vượng của đất nước.

Bên cạnh cải cách thể chế, Việt Nam cần chủ động sàng lọc dòng vốn FDI, tập trung ưu đãi cho những dự án có công nghệ cao và khả năng lan tỏa. Hệ thống giáo dục, đào tạo cũng cần được cải tổ căn bản theo hướng trang bị kỹ năng thực chất, gắn với nhu cầu sản xuất; đồng thời xây dựng các trường đại học, viện nghiên cứu có năng lực cạnh tranh quốc tế.

Việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, tạo môi trường tự do giao lưu và hợp tác khoa học cũng là điều kiện tiên quyết để thu hút, phát triển tri thức.

Vượt qua ngưỡng thu nhập trung bình cao đòi hỏi Việt Nam phải chứng minh khả năng tham gia sâu hơn vào những khâu có giá trị cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Chỉ khi làm chủ công nghệ và nâng cao năng suất nội tại, nền kinh tế mới có thể hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, giàu mạnh và tự chủ vào năm 2045.