Chuyên gia World Bank: Việt Nam đã đi rất xa, nhưng “cửa” vào nhóm thu nhập cao chưa rộng

Phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế mới lần thứ 4 năm 2026 chiều 3/10, bà Tehmina Khan, Chuyên gia trưởng Ngân hàng Thế giới (World Bank) tại Việt Nam, cho rằng Việt Nam đã đạt được những thành tựu tăng trưởng đáng kể, nhưng chặng đường tiếp theo đòi hỏi phải chú trọng hơn đến chất lượng tăng trưởng, năng lực thực thi chính sách và cải cách thể chế.

Theo bà Tehmina Khan, quá trình chuyển đổi của Việt Nam không thể chỉ dựa vào nỗ lực của Chính phủ mà cần sự tham gia của tất cả các bên liên quan, từ các bộ, ngành, chính quyền địa phương đến cộng đồng doanh nghiệp và các hộ gia đình. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để quản lý được những thay đổi trong một tiến trình dài hạn, khi quá trình chuyển đổi ngày càng diễn ra sâu rộng và phức tạp hơn.

“Động lực cho chuyển đổi cần một nỗ lực mang tính hệ thống. Tất cả các bên liên quan, từ các bộ, ngành đến cộng đồng doanh nghiệp và hộ gia đình, đều cần chung tay trong quá trình này”, bà nói.

Từ tăng trưởng nhanh đến nâng cao chất lượng tăng trưởng

Theo chuyên gia World Bank, những kết quả Việt Nam đạt được trong nhiều thập niên qua không phải quốc gia nào cũng có thể đạt được. GDP bình quân đầu người của Việt Nam đã tăng mạnh, từ khoảng 200 USD lên hơn 4.700 USD hiện nay. Việt Nam cũng nằm trong nhóm số ít quốc gia đạt được tốc độ cải thiện thu nhập như vậy.

Tuy nhiên, bà lưu ý phần lớn các quốc gia đạt mức thu nhập trung bình vẫn khó vượt qua được ngưỡng này để trở thành quốc gia có thu nhập cao. Vì vậy, thách thức đối với Việt Nam không chỉ là duy trì tốc độ tăng trưởng cao mà còn phải nâng cao chất lượng của tăng trưởng.

Bà Tehmina Khan đánh giá Việt Nam đang có nhiều yếu tố để lạc quan. Tốc độ tăng trưởng trong những năm gần đây ở mức cao so với nhiều nền kinh tế mới nổi trong khu vực và trên thế giới. Động lực tăng trưởng đến từ dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), xuất khẩu, cùng với năng lực hoạch định và thực thi chính sách.

Tuy nhiên, theo bà, Việt Nam cần nhìn xa hơn tốc độ tăng trưởng GDP. Với tư cách là một đối tác phát triển, World Bank quan tâm không chỉ đến quy mô tăng trưởng mà còn đến chất lượng của quá trình tăng trưởng, trong đó cải cách thể chế đóng vai trò đặc biệt quan trọng.

Bà dẫn quan điểm của nhà kinh tế học, Nobel Kinh tế Douglas North về vai trò của thể chế đối với hoạt động kinh tế dài hạn. Theo đó, các quy tắc chính thức và không chính thức, cùng với những cơ chế khuyến khích và mức độ không chắc chắn, đều tác động đến hành vi của các chủ thể và kết quả phát triển.

Trong đó, quy tắc chính thức là luật pháp, quy định và các thủ tục được ban hành. Còn quy tắc không chính thức bao gồm các chuẩn mực, quy ước xã hội, niềm tin, các mối quan hệ và kỳ vọng về việc tuân thủ.

Đối với Việt Nam, bà Tehmina Khan cho rằng quá trình chuyển đổi đang đòi hỏi một phương thức quản trị mới, dựa nhiều hơn vào khoa học công nghệ, dữ liệu tích hợp và cách tiếp cận lấy kết quả làm định hướng.

“Những thay đổi đó cần có thời gian, không thể diễn ra trong một sớm một chiều”, bà nói.

Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên số hóa, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo, một trong những yêu cầu quan trọng là đơn giản hóa các thủ tục hành chính, đồng thời bảo đảm hiệu quả thực thi chính sách trong môi trường mới.

Chính sách chỉ phát huy hiệu quả khi được thực thi

Theo chuyên gia World Bank, Việt Nam đã xây dựng nhiều quy tắc và chính sách tốt hơn, nhưng bản thân các quy định hay công nghệ mới không tự động tạo ra kết quả. Để chính sách phát huy hiệu quả, cần có sự kết hợp giữa năng lực của các chủ thể, công nghệ, dữ liệu và cơ chế tiếp nhận phản hồi từ thị trường.

Bà đặc biệt nhấn mạnh khoảng cách giữa chính sách và thực thi. Trong những năm gần đây, Việt Nam đã triển khai nhiều cải cách về luật pháp, quy định và thông lệ mới. Tuy nhiên, quá trình thay đổi cũng có thể tạo ra những bất định nhất định, nhất là trong cung ứng dịch vụ công, tính rõ ràng của quy định và cơ chế theo dõi, phản hồi đối với quá trình thực thi.

Theo bà Tehmina Khan, hai chủ thể có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình này là chính quyền địa phương và khu vực doanh nghiệp trong nước.

Các tỉnh, thành phố và chính quyền địa phương đang giữ vai trò lớn trong cung ứng dịch vụ công, đồng thời chịu trách nhiệm đối với khoảng 50% tổng đầu tư trung hạn và dài hạn trong cấu trúc Chính phủ mới. Vì vậy, nâng cao năng lực của chính quyền địa phương là một trong những nhiệm vụ thiết yếu để bảo đảm các định hướng, chính sách được chuyển hóa thành kết quả thực tế.

Bà cho rằng chính quyền địa phương không chỉ là nơi thực thi chính sách mà còn là mắt xích kết nối giữa những mục tiêu, khát vọng ở cấp Trung ương với hiệu quả thực thi trên thực tế. Do đó, các địa phương cần nâng cao năng lực giải trình, tinh gọn thủ tục, nhận diện thách thức và bảo đảm cung ứng liên tục các dịch vụ công hiệu quả, rõ ràng.

Bên cạnh đó, khu vực doanh nghiệp trong nước cũng là một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái này. Những quyết định của chính quyền địa phương liên quan đến cạnh tranh, thực thi hợp đồng, tiếp cận đất đai, tài chính và các dịch vụ công đều tác động trực tiếp đến doanh nghiệp.

Đặc biệt, các doanh nghiệp vừa và nhỏ cần được tạo điều kiện tiếp cận tốt hơn với các nguồn lực và dịch vụ công để triển khai kế hoạch kinh doanh, ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số.

Theo bà, kết quả của quá trình chuyển đổi không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng nghị quyết, quy định hay chính sách được ban hành, mà cần được phản ánh qua những cải thiện thực tế về năng suất và các kết quả có thể đo lường được.

“Các chính quyền địa phương và doanh nghiệp cần phối hợp với nhau, đồng thời thích ứng với bối cảnh mới, một bối cảnh mang lại không chỉ nhiều cơ hội mà cả những thách thức”, bà nói.

Bà Tehmina Khan cho rằng Việt Nam cần hướng tới một môi trường kinh doanh và môi trường chính sách minh bạch, có khả năng dự báo và có hiệu quả thực thi cao. Khi đó, chính quyền địa phương có thể góp phần tạo ra nhiều việc làm hơn và thúc đẩy phát triển bền vững trong dài hạn.

Một yếu tố khác được chuyên gia World Bank nhấn mạnh là cần xây dựng cơ chế tiếp nhận phản biện và phản hồi từ thị trường. Bà dẫn Singapore là một ví dụ, khi quốc gia này không chỉ xây dựng khuôn khổ pháp lý và cơ chế thực thi hiệu quả mà còn thiết lập các kênh để tiếp nhận ý kiến đóng góp, phản biện từ nhiều chủ thể.

Theo bà, cơ chế này giúp Chính phủ nhận diện các tín hiệu từ thị trường, từ đó điều chỉnh và phản hồi bằng chính sách phù hợp. Đây cũng là cách xây dựng năng lực thể chế và năng lực thực thi thể chế, qua đó hỗ trợ quá trình chuyển đổi thành công sang nền kinh tế có thu nhập cao.