Giáo sư trẻ nhất Việt Nam nhìn nhận thẳng về học sinh hiện tại và yêu cầu mới đối với giáo viên

Tại một hội thảo về phát triển khoa học giáo dục trong kỷ nguyên đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vừa được tổ chức tại Đại học Hà Nội, các chuyên gia, nhà giáo dục tập trung thảo luận về tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) đối với hoạt động dạy và học, đồng thời chỉ ra những năng lực cần thiết đối với giáo viên và người học trong bối cảnh công nghệ ngày càng hiện diện sâu rộng trong giáo dục.

Công nghệ không thể thay thế các hoạt động giáo dục cốt lõi

Chia sẻ tại hội thảo, Giáo sư trẻ nhất Việt Nam năm 2020 Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học giáo dục Việt Nam, nhận định đưa công nghệ vào giáo dục là xu hướng không thể đảo ngược. Trong đại dịch Covid-19, các thiết bị công nghệ từng đóng vai trò “cứu cánh”, giúp duy trì hoạt động dạy và học trong điều kiện trường học phải đóng cửa.

Sau đại dịch, xu hướng trang bị thiết bị công nghệ cho học sinh tiếp tục được đẩy mạnh. Tuy nhiên, theo GS Vinh, nhiều nghiên cứu cho thấy việc tăng cường sử dụng máy tính trong trường học không đồng nghĩa với việc kết quả học tập sẽ được cải thiện tương ứng.

Ông cho rằng, công nghệ có thể giải quyết vấn đề khi buộc phải sử dụng. Nhưng trong điều kiện bình thường, công nghệ chỉ nên được xem là giải pháp bổ trợ chứ không thể thay thế các hoạt động giáo dục cốt lõi.

Sự phát triển nhanh chóng của AI cũng đưa khái niệm học tập thích ứng (adaptive learning) trở thành một trong những xu hướng được quan tâm. Tuy nhiên, GS Vinh cho rằng AI chỉ phát huy hiệu quả khi giáo viên chủ động sử dụng công nghệ như một công cụ hỗ trợ, thay vì để công nghệ thay thế vai trò của người thầy.

Ông dẫn trường hợp AI được sử dụng để chấm bài tự động. Về mặt kỹ thuật, công nghệ có thể xử lý hàng nghìn bài luận trong thời gian ngắn, qua đó giảm đáng kể áp lực công việc cho giáo viên. Nhưng khi giáo viên sử dụng AI để chấm bài, rất khó ngăn học sinh sử dụng chính công nghệ này để tạo ra bài làm.

“Khi giáo viên dùng AI để dạy, học sinh dùng AI để học, cuối cùng không ai thực sự dạy, cũng chẳng ai thực sự học. Khi đó, ý nghĩa của giáo dục sẽ biến mất”, GS Vinh cảnh báo.

Bên cạnh AI, “game hóa” cũng đang được nhiều giáo viên áp dụng nhằm tăng mức độ tương tác và tạo hứng thú cho học sinh. Dù vậy, theo các nghiên cứu được dẫn tại hội thảo, sự hứng thú này thường chỉ mang tính ngắn hạn và chưa cho thấy tác động đáng kể đến kết quả học tập trong dài hạn.

“Game hóa có thể tạo ra sự hào hứng ban đầu với việc ‘học thông qua chơi’, nhưng nếu không được thiết kế cẩn trọng, nó không thể nuôi dưỡng động lực nội tại của học sinh”, ông Vinh nhận định.

Đáng lưu ý, khả năng cung cấp câu trả lời gần như tức thời của công nghệ cũng có thể tác động đến năng lực tư duy bậc cao của người học, như tư duy phản biện, giải quyết vấn đề phức tạp và sự kiên trì trước những nhiệm vụ khó.

GS Vinh cho rằng trước đây, học sinh có thể dành nhiều ngày, thậm chí cả tuần để suy nghĩ về một bài toán khó. Việc tự tìm ra lời giải đem lại cảm giác hào hứng và thành tựu. Trong khi đó, sự phổ biến của công nghệ khiến người học ngày càng có xu hướng đòi hỏi câu trả lời nhanh, từ đó làm giảm khả năng chờ đợi và kiên trì với quá trình tìm kiếm lời giải.

Giáo dục trong kỷ nguyên AI cần đặt mục tiêu cao hơn

Trong bối cảnh AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi, GS.TS Lê Anh Vinh cho rằng vấn đề cốt lõi không nằm ở việc có nên sử dụng công nghệ hay không, mà là giáo dục hướng tới việc hình thành con người như thế nào.

“Chúng ta muốn hình thành một thế hệ trẻ Việt Nam như thế nào? Câu trả lời sẽ quyết định việc chúng ta nên đầu tư trọng tâm vào công nghệ hay con người”, ông nói.

Theo Giáo sư trẻ nhất Việt Nam Lê Anh Vinh, nếu mục tiêu chủ yếu là điểm số và thành tích, các công cụ công nghệ hiện nay có thể hỗ trợ hiệu quả cho học sinh trong quá trình học tập, ôn luyện và thi cử. Tuy nhiên, nếu giáo dục hướng tới việc hình thành một thế hệ phát triển toàn diện, có năng lực, kỹ năng, nhân cách và khả năng thích ứng để trưởng thành, vai trò của giáo viên vẫn không thể thay thế.

Khi đó, công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ, còn trung tâm của giáo dục vẫn là mối quan hệ, sự tương tác và quá trình đồng hành giữa thầy và trò.

Sự thay đổi này cũng đòi hỏi giáo viên phải nâng cao mục tiêu của hoạt động dạy học thay vì chỉ sử dụng công nghệ để tiết kiệm thời gian.

“Nếu trước đây, phần lớn thời gian trên lớp được dùng để truyền thụ kiến thức, giờ đây với sự hỗ trợ của công nghệ, người học có thêm ‘trợ lý’ giúp tiếp cận kiến thức trước khi vào lớp. Thời gian trên lớp quay trở lại bản chất của giáo dục là thảo luận, trao đổi và người thầy đóng vai trò là người hướng dẫn”, GS Vinh phân tích.

Theo ông, công nghệ có thể giúp giáo viên rút ngắn đáng kể thời gian chuẩn bị một bài giảng. Nếu trước đây cần khoảng 30 phút để tạo ra một bài giảng ở mức “6 điểm”, nay công nghệ có thể giúp đạt mức tương tự chỉ trong vài phút.

Tuy nhiên, giáo viên không nên dừng lại ở việc tạo ra “sản phẩm 6 điểm trong 5 phút”. Thay vào đó, cần tận dụng thời gian được công nghệ giải phóng để đầu tư sâu hơn, hướng tới những bài giảng có chất lượng cao hơn, phù hợp hơn với nhu cầu và đặc điểm của người học.

Đồng quan điểm, PGS.TS Nguyễn Đức Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, cho rằng năng lực tự chủ nghề nghiệp là yếu tố quan trọng giúp giáo viên làm chủ AI và không bị phụ thuộc vào công nghệ.

“Khi người thầy hiểu rõ vai trò và trách nhiệm của mình, họ sẽ biết dùng AI vào việc gì và dùng như thế nào. Ngược lại, nếu thiếu tự chủ, giáo viên rất dễ ‘buông’ mình và phụ thuộc vào công nghệ”, ông Sơn nhận định.

Theo PGS.TS Nguyễn Đức Sơn, trong kỷ nguyên số, việc bồi dưỡng năng lực tự chủ nghề nghiệp không chỉ cần thiết đối với giáo viên mà còn phải được đặt song song với việc phát triển năng lực tự học, tư duy độc lập và khả năng sử dụng công nghệ có trách nhiệm của học sinh.

Thách thức của giáo dục trong thời đại AI không đơn thuần là đưa thêm công nghệ vào trường học, mà quan trọng hơn là xác định đúng giới hạn và mục đích sử dụng công nghệ. AI có thể hỗ trợ truyền đạt kiến thức, cá nhân hóa việc học và giảm tải nhiều công việc cho giáo viên, nhưng không thể thay thế quá trình tương tác, định hướng, khơi gợi tư duy và hình thành nhân cách của người học.