GS.TS Hoàng Văn Cường: May cái áo 20 USD chỉ lấy về 2 USD, Việt Nam không thể mãi làm giàu cho nước ngoài

Một chiếc áo 20 USD nhưng phần giá trị ở lại rất ít

GS.TS Hoàng Văn Cường, nguyên Phó hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi căn bản mô hình tăng trưởng. Nếu tiếp tục dựa vào vốn, khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ, nền kinh tế có nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình.

Theo ông Cường, câu chuyện của ngành dệt may là ví dụ rõ cho giới hạn của mô hình tăng trưởng hiện nay.

Một công nhân may chăm chỉ có thể tạo ra một chiếc áo xuất khẩu với giá 20 USD. Tuy nhiên, phần giá trị mà người lao động và nền kinh tế Việt Nam thực sự nhận được chỉ khoảng 2 USD. Phần còn lại chủ yếu nằm ở nguyên liệu, sợi và các yếu tố đầu vào do nhà cung cấp nước ngoài cung ứng.

Điều đó cho thấy Việt Nam có thể tạo ra kim ngạch xuất khẩu lớn nhưng phần giá trị giữ lại trong nước vẫn còn hạn chế. “Bài toán” vì thế không chỉ là làm thêm nhiều sản phẩm hơn, mà phải thay đổi cách tạo ra giá trị.

GS.TS Hoàng Văn Cường cho rằng nếu Việt Nam chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ, doanh nghiệp không chỉ gia công sản phẩm mà còn phải làm chủ nguyên liệu, công nghệ và tạo ra những sản phẩm có hàm lượng giá trị trong nước cao hơn.

Khi đó, thay vì chỉ nhận một phần nhỏ trong giá trị 20 USD của chiếc áo, Việt Nam có thể giữ lại phần lớn hơn thông qua năng lực nghiên cứu, công nghệ, nguyên liệu và sản xuất. Đây chính là chuyển từ tăng trưởng dựa trên lượng sang tăng trưởng dựa vào năng suất.

Muốn tăng trưởng hai con số, phải dựa vào đâu?

Theo ông Cường, để tạo đột phá tăng trưởng hai con số, Việt Nam không có lựa chọn nào khác ngoài việc nâng năng suất thông qua công nghệ, khoa học kỹ thuật và nguồn nhân lực trình độ cao.

Công nghệ chỉ thực sự tạo ra tăng trưởng khi được chuyển hóa thành sản phẩm, giá trị và năng suất. Vì vậy, yếu tố con người phải trở thành nền tảng của mô hình mới. Đặc biệt, trong bối cảnh kỷ nguyên số và trí tuệ nhân tạo, ông Cường nhìn nhận đây là cơ hội để Việt Nam tạo ra bước phát triển đột phá mà không nhất thiết phải phụ thuộc quá lớn vào nền tảng máy móc, cơ khí và hạ tầng vật chất.

Một trong những thông điệp đáng chú ý nhất của ông Cường là yêu cầu nâng vai trò của doanh nghiệp trong nước. Theo ông, doanh nghiệp Việt Nam phải trở thành lực lượng trụ cột, dẫn dắt và tạo ra giá trị, thay vì chỉ đứng bên cạnh khu vực FDI.

Nếu tiếp tục phụ thuộc vào doanh nghiệp nước ngoài từ nguyên liệu đầu vào đến sản xuất, phần giá trị và lợi nhuận lớn có thể tiếp tục được chuyển về nước sở tại của nhà đầu tư. Khi đó, phần Việt Nam giữ lại chủ yếu vẫn là gia công, lắp ráp.

Nếu phải lựa chọn một thay đổi quan trọng nhất trong mô hình phát triển, GS.TS Hoàng Văn Cường cho rằng đó là chuyển từ phát triển dựa vào vốn và nhân lực giá rẻ sang phát triển dựa vào tri thức và đổi mới sáng tạo.

Theo ông, nếu khai thác được tri thức và đổi mới sáng tạo, Việt Nam sẽ thay đổi căn bản về chất của quá trình phát triển. Khoa học công nghệ, kinh tế số, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi xanh sẽ trở thành những động lực nâng giá trị gia tăng và năng suất lao động.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tăng trưởng nhanh hơn mà là tạo ra một nền kinh tế có khả năng nâng mức thu nhập, thay vì loay hoay trong ngưỡng thu nhập trung bình.

Theo GS.TS Hoàng Văn Cường, sự thay đổi về tri thức và đổi mới sáng tạo cuối cùng sẽ tác động đến toàn bộ mô hình phát triển, từ kinh tế, xã hội, văn hóa, môi trường đến quản trị đất nước, an ninh, quốc phòng và đối ngoại.

Vì vậy, câu chuyện tăng trưởng hai con số không nên chỉ được hiểu là làm cho nền kinh tế “lớn nhanh hơn”. Quan trọng hơn là Việt Nam phải tạo ra một phương thức tăng trưởng mới, trong đó giá trị được tạo ra ngày càng nhiều hơn từ tri thức, công nghệ và năng lực sáng tạo của chính người Việt.