Hoa hậu đầu tiên của Việt Nam từng làm điệp viên, bị thực dân Pháp bắt giữ, được nhà thơ nổi tiếng mê đắm
Thời điểm đó, bà liên tiếp hứng chịu sự chỉ trích của dư luận vì mang thai với người đàn ông đã có gia đình.
Hoa hậu đầu tiên trong lịch sử Việt Nam
Năm 1955, trong dịp lễ kỷ niệm Hai Bà Trưng, lần đầu tiên tại Việt Nam xuất hiện một cuộc thi người đẹp với danh nghĩa tìm kiếm hoa hậu được tổ chức tại rạp Lido Chợ Lớn (Sài Gòn). Các thí sinh đa phần đang sinh sống tại Sài Gòn và một số tỉnh miền Nam. Trước thời điểm này, Việt Nam chưa từng ghi nhận cuộc thi sắc đẹp nào chính thức sử dụng danh hiệu hoa hậu.
Khác với mô hình thi sắc đẹp hiện nay, cuộc thi năm 1955 không có phần trình diễn áo tắm. Các tiêu chí đánh giá tập trung vào ngoại hình tổng thể, phong thái, cách ứng xử và sự phù hợp với quan niệm thẩm mỹ, đạo đức xã hội thời bấy giờ. Thành phần ban giám khảo gồm nhiều nhân sĩ, trí thức và nhà báo tại Sài Gòn.
Người đăng quang ngôi vị cao nhất là bà Công Thị Nghĩa, sinh năm 1932, quê gốc làng hoa Ngọc Hà (Hà Nội).
Hoa hậu Công Thị Nghĩa cao 1,61m, nặng 53kg, số đo ba vòng 86 - 62 - 88cm. Vẻ đẹp của bà thời điểm đó được đánh giá là hài hòa, đằm thắm, mang phong thái điềm tĩnh, phù hợp với chuẩn mực thẩm mỹ của xã hội giữa thập niên 1950. Một số mô tả cho biết bà sở hữu làn da trắng, gương mặt thanh tú, đường nét cân đối.
Việc bà Công Thị Nghĩa tham gia cuộc thi xuất phát từ một cơ duyên. Trong một lần đến phỏng vấn thành viên ban giám khảo để đưa tin, bà được một số người khuyên nên đăng ký dự thi. Ban đầu, bà tham gia với mục đích trải nghiệm, song đã vượt qua nhiều thí sinh khác để giành danh hiệu cao nhất.
Phần thưởng dành cho Hoa hậu gồm một chiếc môtô hiệu Lambretta, kiềng vàng, nước hoa và nhiều loại mỹ phẩm - những vật phẩm có giá trị trong bối cảnh kinh tế xã hội lúc bấy giờ.
Danh hiệu Á hậu 1 thuộc về Nguyễn Thị Ninh - người Hà Nội di cư vào miền Nam. Á hậu 2 là Ngô Yên Thu - sinh viên Đại học Cần Thơ.
Từng bị địch bắt tù đày, đối mặt với tai tiếng “không chồng mà chửa”
Trước khi trở thành hoa hậu, cuộc đời bà Công Thị Nghĩa đã gắn liền với những hoạt động bí mật.
Sinh năm 1932, quê gốc tại Hà Nội, học xong bậc tiểu học, bà Nghĩa theo gia đình vào Sài Gòn sinh sống để thuận lợi cho công việc của thân phụ. Ngay từ thời con gái, bà đã đam mê viết văn, viết báo, đặc biệt là nghiên cứu về sử học.
Năm 20 tuổi, bà tham gia vào tổ chức Việt Minh, với nhiệm vụ là hoạt động điệp báo trong nội thành Sài Gòn. Tháng 7/1952, mật thám của Pháp phát hiện ra vai trò của bà trong tổ chức, bà bị bắt giam tại bót Catinat (nay là Sở Văn hóa Thể thao và Du Lịch TP. HCM).
Thụ án ở bót này một thời gian, bà bị chuyển qua Khám Lớn - Sài Gòn (nay là Thư viện Tổng hợp TP. HCM). Trong phiên tòa diễn ra vào tháng 6/1953, luật sư Nguyễn Hữu Thọ đã đứng ra biện hộ, giúp bà Công Thị Nghĩa cùng một số bị can khác, trong đó có bà Nguyễn Thị Châu Sa (sau này là Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình), được trả tự do.
Ra tù, với vốn chữ nghĩa sẵn có, bà tham gia một khóa học ngắn và bắt đầu theo nghề ký giả, chuyên viết mảng văn hóa nghệ thuật. Bà ký bút danh Thu Trang, đây là bút danh chính cho tất cả trang viết, nghiên cứu lịch sử của bà.
Sau khi đăng quang Hoa hậu năm 1955, bà Công Thị Nghĩa (Thu Trang) nhanh chóng trở thành gương mặt được chú ý trong đời sống văn hóa đô thị Sài Gòn. Từ đầu năm 1956, bà bước chân vào điện ảnh, tham gia phim “Chúng tôi muốn sống” (đạo diễn Vĩnh Noãn) và đặc biệt gây tiếng vang với vai Kiều Nguyệt Nga trong phim “Lục Vân Tiên” (1957) do đạo diễn Tống Ngọc Hạp thực hiện. Bộ phim được đề cử tham dự Liên hoan phim châu Á và mang đi giới thiệu tại nhiều quốc gia.
Năm 1957, Thu Trang cùng đạo diễn Tống Ngọc Hạp sang Nhật để lồng tiếng, làm âm nhạc cho “Lục Vân Tiên” và tham dự Đại hội điện ảnh châu Á. Chuyến đi chỉ có hai người và cũng từ đây nảy sinh mối quan hệ tình cảm ngoài luồng, khi đạo diễn Tống Ngọc Hạp đã có gia đình.
Trong hồi ký, bà Thu Trang dành nhiều trang viết để nhắc tới mối quan hệ tình cảm nhiều hệ lụy với đạo diễn Tống Ngọc Hạp. Bà cho biết, ở tuổi 25, mình đã bước vào một mối quan hệ trong hoàn cảnh “bi thảm”, dẫn đến việc mang thai khi đang ở Tokyo trong quá trình làm hậu kỳ phim Lục Vân Tiên. Theo lời kể của bà, sau khi trở về Sài Gòn cuối năm 1957, bà phải đối diện với “một cơn giông bão” của dư luận trong bối cảnh xã hội đương thời chưa có sự cảm thông đối với những trường hợp tương tự.
Việc đạo diễn Tống Ngọc Hạp đã có gia đình khiến Thu Trang trở thành tâm điểm chỉ trích. Dù vậy, bà quyết định sinh con và làm mẹ đơn thân. Con trai bà được đặt tên là Tống Ngọc Vân Tiên, theo họ cha, như một dấu ấn cá nhân cho mối quan hệ nhiều bi kịch này. Trong các ghi chép sau này, bà khẳng định chưa từng lên tiếng oán trách hay yêu cầu trách nhiệm từ phía đạo diễn.
Biến cố đời tư không khiến Thu Trang rời khỏi đời sống văn nghệ Sài Gòn. Trong giới trí thức và văn nghệ sĩ, bà vẫn là gương mặt gây nhiều chú ý. Một trong những nhân vật dành cho bà sự quan tâm đặc biệt là thi sĩ Bùi Giáng.
Giới văn nghệ sĩ ở Sài Gòn đoán chắc câu thơ đầy lạ lùng và nổi tiếng của Bùi Giáng là "Còn hai con mắt, khóc người một con" chính là viết cho riêng bà. "Khóc người một con", tức là thương cảm cho người phụ nữ có một con, chứ không liên quan gì đến chuyện… nhãn cầu.
Ngoài câu thơ trên, Bùi Giáng còn viết nhiều bài thơ khác dành cho Thu Trang. Trong tập "Mưa nguồn" của thi sĩ Bùi Giáng, in năm 1962, ông có viết tặng bà như sau: "Không biết nữa trời tròn hay méo/ Chỉ hôm nay là nhan sắc hôm nay/ Anh ngó lên trời mây gió gửi nhau bay/ Trời bên kia/ Nhan sắc ở bên này".
Họa sĩ Bửu Ý có công bố bài thơ do họa sĩ chép lại mà thi sĩ Bùi Giáng làm riêng cho bà với tựa đề chính là Thu Trang, với những câu thấm đẫm tình cảm tuyệt vọng lẫn hờn trách: "Trang của tờ giấy cũ/ Của vầng tóc ban đầu/ Trang của hồi vàng tụ/ Về mệt mỏi mai sau/ Anh nhớ em vô cùng/ Đất sầu không xiết kể/ Anh kêu gọi mông lung/ Trang ồ, Trang rất tệ".
Những năm tháng cuối đời bình yên trên đất Pháp
Năm 1961, trong bối cảnh chính quyền Ngô Đình Diệm tiến hành rà soát những người từng tham gia hoạt động cách mạng theo đạo luật 10/59, nhiều người từng hoạt động chung khuyên bà nên rời khỏi Sài Gòn càng sớm càng tốt để tránh sự trả thù. Năm 1961, nhận lời mời tham dự tuần lễ phim ảnh tại Pháp, bà đã rời Sài Gòn và định cư lâu dài tại đất nước này.
Tại Pháp, bà Công Thị Nghĩa không tiếp tục tham gia các hoạt động nghệ thuật hay điện ảnh. Thay vào đó, bà quay lại con đường tri thức, theo đuổi niềm đam mê nghiên cứu lịch sử. Bà đăng ký theo học chính quy chuyên ngành lịch sử và triết học tại Đại học Sorbonne, sau đó tiếp tục nghiên cứu tại Đại học Paris VII.
Trong thời gian học tập, để trang trải sinh hoạt phí và nuôi con, bà vừa đi học vừa làm gia sư và thông dịch viên tiếng Anh. Năm 1978, bà bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Sử học với đề tài “Những hoạt động của Phan Châu Trinh tại Pháp” tại Đại học Paris VII.
Nhờ sớm được tiếp cận kho lưu trữ của Bộ Thuộc địa Pháp, bà có điều kiện nghiên cứu sâu về hoạt động của các nhà yêu nước Việt Nam tại Pháp đầu thế kỷ XX. Các công trình của bà về Phan Châu Trinh và Nguyễn Ái Quốc trong giai đoạn 1917-1923 được đánh giá có giá trị học thuật, được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước trích dẫn. Cuốn sách “Những hoạt động của Nguyễn Ái Quốc tại Pháp (1917-1923)”, xuất bản tại Việt Nam năm 1989, là một trong những công trình tiêu biểu của Tiến sĩ Thu Trang Gaspard (Hoa hậu Công Thị Nghĩa).
Song song với hoạt động nghiên cứu, bà duy trì gắn bó với cộng đồng người Việt tại Pháp. Trong những năm chiến tranh, bà tham gia và hỗ trợ các hoạt động của sinh viên Việt Nam và Pháp ủng hộ cuộc kháng chiến chống Mỹ, đồng thời giúp đỡ nhiều du học sinh Việt Nam trong quá trình học tập và sinh sống. Bà cũng thường xuyên giao lưu với các trí thức lớn của Việt Nam trong những dịp họ công tác hoặc nghiên cứu tại Pháp.
Ngoài lĩnh vực sử học, Thu Trang tiếp tục sáng tác văn học, viết thơ, truyện và hồi ký. Năm 1990, bà được bình chọn là một trong 100 nhà thơ Việt Nam được yêu mến của thế kỷ XX. Ở tuổi xế chiều, bà được mời thỉnh giảng tại nhiều trường đại học Việt Nam.
Trong suốt thời gian sinh sống và làm việc tại Pháp, vì nhiều lý do cá nhân, bà hiếm khi nhắc đến danh hiệu hoa hậu. Phần lớn đồng nghiệp và sinh viên chỉ biết bà với tư cách một nhà nghiên cứu, một tiến sĩ sử học. Bà kết hôn với một bác sĩ nha khoa người Pháp tên Marcel Gaspard và sống cuộc đời bình lặng, kín tiếng tại Pháp.
