Hơn 1.000 doanh nghiệp Mỹ đâm đơn kiện ông Trump, đòi lại 133 tỷ USD tiền thuế

Sau nhiều tháng chờ đợi, một làn sóng kiện tụng đã bùng nổ kể từ phiên điều trần ngày 5/11, khi các thẩm phán thể hiện sự hoài nghi đối với chính sách thương mại trọng tâm của ông Trump. Hồ sơ tòa án cho thấy đã có hơn 1.000 doanh nghiệp và pháp nhân tham gia tranh tụng, mở ra một cuộc chiến chưa từng có tiền lệ về việc ai sẽ được hoàn thuế nếu chính quyền thua kiện.

Nếu Tòa án Tối cao tuyên mức thuế dựa trên đạo luật khẩn cấp năm 1977 là trái luật, vòng tranh cãi tiếp theo sẽ xoay quanh việc ai đủ điều kiện nhận hoàn thuế và cách thức tiến hành. Ông Trump trước đó cảnh báo trên mạng xã hội rằng việc phải hoàn trả sẽ là “thảm họa an ninh quốc gia”.

“Tôi hy vọng Tòa làm điều đúng đắn. Tổng thống phải có quyền ra đòn thương mại bằng thuế quan,” Trump nói trong cuộc họp với các nghị sĩ Cộng hòa hôm thứ Ba.

Ngay cả khi thuế quan bị tuyên là trái luật, nhiều khả năng Tòa tối cao sẽ giao thẩm quyền xử lý hoàn thuế cho tòa cấp dưới. Tòa Thương mại Quốc tế (CIT), cơ quan chuyên trách tranh chấp loại này, có thể yêu cầu từng nhà nhập khẩu tự kiện để đòi lại tiền. Tính đến 14/12, chính quyền đã thu khoảng 133 tỉ USD thuế theo cơ chế khẩn cấp.

Tòa Tối cao sẽ công bố phán quyết đầu tiên trong năm vào thứ Sáu nhưng không báo trước nội dung vụ việc, nên chưa rõ liệu thuế quan có nằm trong danh sách.

Các vụ kiện hiện tại bắt nguồn từ tháng 4, khi một số doanh nghiệp nhỏ và liên minh các bang thách thức hai nhóm thuế: thuế “Liberation Day” nhắm vào thâm hụt thương mại và các mức thuế nhằm ngăn chặn buôn lậu fentanyl. Làn sóng hồ sơ mới chủ yếu bám theo những vụ việc đã có.

Đến ngày 6/1 đã có ít nhất 914 vụ kiện, hầu hết nộp từ tháng 11. Con số doanh nghiệp thực tế còn lớn hơn vì nhiều đơn kiện gồm nhiều pháp nhân cùng chịu thuế.

Loạt doanh nghiệp niêm yết tham gia gồm Costco, EssilorLuxottica, Goodyear, Dole Fresh Fruit Co., e.l.f. Cosmetics và J. Crew.

“Họ đang chen nhau lên chuyến tàu này,” John Vecchione, luật sư tại New Civil Liberties Alliance, nói. “Tôi mừng vì họ tham gia, nhưng giá như họ làm vậy từ đầu”.

Danh sách nguyên đơn hiện gồm cả các tập đoàn lớn trong và ngoài nước, như Alcoa, Yokohama Rubber, Kawasaki Heavy Industries và LONGi Green Energy. Nhiều thương hiệu tiêu dùng quen thuộc cũng xuất hiện: Reebok, Puma, Tommy John, GoPro, Schick, Playtex, Revlon, Conair, Bumble Bee, Del Monte.

“Hầu như ai cũng phải kiện để có tiếng nói”, Hans Heim, CEO Ibis Cycles, nói. Ibis nhập linh kiện từ Việt Nam và Đài Loan, phải nộp 800.000 USD thuế trong năm 2025 và đã kiện ngày 4/12.

Trong phiên điều trần tháng 11, nhiều thẩm phán Tối cao bày tỏ nghi ngờ về việc Trump vận dụng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp quốc tế (1977) để áp thuế diện rộng. Tuy nhiên, chưa thể loại trừ khả năng phe đa số bảo thủ đứng về phía Tổng thống.

Luật sư thương mại Erik Smithweiss cho biết nhiều công ty lo ngại “phản ứng chính trị” hoặc muốn quan sát hướng xét xử trước khi hành động. Dù vậy, khi cuối năm đến gần, áp lực tăng lên buộc doanh nghiệp phải nộp đơn để giữ quyền hoàn thuế nếu kết quả có lợi.

Tòa Thương mại tháng trước từ chối yêu cầu tạm dừng quá trình “liquidation” – thủ tục chốt thuế đối với hàng nhập khẩu. Tòa chấp nhận cam kết phía chính phủ rằng thủ tục này sẽ không được dùng làm lý do để từ chối hoàn thuế về sau.

Chính quyền Trump đã phát tín hiệu sẽ tái áp phần lớn thuế quan bằng cơ sở pháp lý khác nếu Tòa Tối cao chặn việc sử dụng luật khẩn cấp, bao gồm các điều khoản an ninh quốc gia mà Trump từng dùng để áp thuế thép. Tuy nhiên, các lựa chọn này phức tạp hơn nhiều và có thể mở ra thêm tranh chấp pháp lý.

Tính đến 10/12, hơn 301.000 nhà nhập khẩu đã phải nộp thuế cho 34 triệu lô hàng theo sắc thuế khẩn cấp. Khoản này chiếm phần đáng kể trong tổng hơn 200 tỷ USD thuế mà chính quyền cho biết đã thu từ gói thuế quan 2025 rộng hơn.

Hải quan Mỹ khẳng định sẽ tiếp tục áp thuế theo luật hiện hành, quy định và sắc lệnh còn hiệu lực.

Kết quả phân tích 327 doanh nghiệp nộp đơn đến giữa tháng 12 cho thấy phạm vi tác động rất rộng: từ may mặc, ô tô, thiết bị công nghiệp, điện tử đến nhà bán lẻ đồ câu, trang điểm, đồ nội thất, linh kiện máy tính.

Phần lớn doanh nghiệp kiện là công ty Mỹ. 327 doanh nghiệp này có trụ sở tại gần 30 bang, chủ yếu tập trung ở New York và California. Một số nguyên đơn khác đến từ Canada, Singapore và châu Âu.

Nhiều doanh nghiệp nhỏ đã phải gánh chi phí lớn trước: Marvina Robinson, CEO hãng rượu sâm panh B. Stuyvesant ở Brooklyn, nộp đơn ngày 4/11 để đòi 78.000 USD tiền thuế đã trả, buộc công ty tuyển ít nhân viên hơn, nhập ít hàng hơn và tăng giá thêm 2-7 USD/chai.

“Không phải doanh nghiệp nào cũng chấp nhận đứng yên”, Robinson nói.

Trong khi đó, các tổ chức pháp lý theo đuổi vụ kiện từ sớm than phiền về tình trạng “người mở đường, kẻ về cuối hưởng lợi”. Liberty Justice Center cho biết vụ kiện đã tiêu tốn gần gấp đôi ngân sách thường niên 3,5 triệu USD của họ.

Tiền lệ về hoàn thuế quy mô lớn đã có: năm 1998, Tòa Thương mại thiết lập quy trình giải quyết khoảng 4.000 vụ kiện để trả lại 750 triệu USD thuế bị phán vi hiến.

Hiện các hãng nhập khẩu được khuyến nghị chuẩn bị đầy đủ hồ sơ để sẵn sàng cho kịch bản đòi lại thuế, dù quy trình chi tiết vẫn chưa rõ ràng.

“Khi khách hàng hỏi có cần kiện không, tôi không thể nói trước chuyện gì sẽ xảy ra trong 3 tháng nữa”, Smithweiss nói.