Không cần viết luận án 100 trang vẫn được trao bằng tiến sĩ

Chương trình được thiết kế nhằm đào tạo thế hệ kỹ sư ưu tú, phục vụ chiến lược thúc đẩy đổi mới sáng tạo và giải quyết các “điểm nghẽn công nghệ” trong các ngành công nghiệp trọng điểm.

Tháng trước, Zheng Hehui đã bảo vệ thành công chương trình tiến sĩ ngành kỹ thuật xây dựng tại Đại học Đông Nam. Thay vì trình bày một luận án dài hàng trăm trang, Zheng giới thiệu sản phẩm do anh phát triển: một hệ thống khối thép gia cường có cấu trúc lắp ghép dạng mô-đun, tương tự Lego, được sử dụng để xây dựng trụ cầu. Phát minh này hiện đã được ứng dụng trong một cây cầu đường sắt – đường bộ dây văng quy mô lớn bắc qua sông Dương Tử.

Zheng là một trong số những nghiên cứu sinh đầu tiên được cấp bằng theo cơ chế đánh giá dựa trên thành tựu thực tiễn. Tính từ tháng 9 đến nay, ít nhất 11 tiến sĩ kỹ thuật đã tốt nghiệp theo mô hình này. Các dự án của họ bao gồm phát triển công nghệ và thiết bị hàn mới, cũng như thiết kế hệ thống chữa cháy dành cho thủy phi cơ cỡ lớn.

Mặc dù nhiều quốc gia đã triển khai chương trình “industrial PhD” (tiến sĩ công nghiệp) - nơi nghiên cứu sinh làm việc song song với doanh nghiệp - phần lớn các chương trình đó vẫn yêu cầu luận án viết. Điểm khác biệt của Trung Quốc là cho phép sản phẩm thực tế thay thế hoàn toàn luận văn truyền thống trong một số lĩnh vực nhất định.

Bối cảnh cải cách giáo dục kỹ thuật

Chương trình tiến sĩ thực tiễn là một phần của chiến lược cải cách giáo dục bắt đầu từ năm 2010, với mục tiêu đào tạo “kỹ sư ưu tú” phục vụ quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa công nghệ.

Năm 2022, chính phủ Trung Quốc chỉ đạo các trường đại học hàng đầu hợp tác với doanh nghiệp lớn để thành lập các trường cao học chuyên đào tạo kỹ sư. Đến năm 2024, một đạo luật mới chính thức cho phép sinh viên thạc sĩ và tiến sĩ tốt nghiệp dựa trên thành tích thực tiễn, thay vì luận án học thuật. Hiện tại, chính sách này chỉ áp dụng cho các ngành kỹ thuật.

Theo Guo Tong, kỹ sư xây dựng tại Đại học Đông Nam, mô hình này có ý nghĩa cấp thiết: “Cơ chế này định hướng sinh viên thực hiện nghiên cứu có khả năng giải quyết trực tiếp các vấn đề công nghiệp chiến lược và các điểm nghẽn công nghệ của Trung Quốc”.

Li Jiang, nhà khoa học thông tin tại Đại học Nam Kinh, cho rằng mô hình mới góp phần thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo hàn lâm và nhu cầu thực tiễn của xã hội: “Khoảng cách giữa kiến thức lý thuyết trong sách và năng lực thực hành mà xã hội yêu cầu là rất lớn”.

Theo Sun Yutao, chuyên gia chính sách đổi mới tại Đại học Công nghệ Đại Liên, ứng viên tiến sĩ thực tiễn phải tạo ra nguyên mẫu hoàn chỉnh và chứng minh khả năng ứng dụng thực tế ở quy mô công nghiệp.

Gắn với chiến lược công nghiệp quốc gia

Chương trình này gắn liền với chiến lược phát triển nguồn nhân lực cho các ngành công nghiệp mũi nhọn như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và công nghệ cao. Trong ba năm qua, Trung Quốc đã thành lập 50 trường cao học kỹ sư để triển khai chính sách này.

Sinh viên trong các chương trình này được hướng dẫn bởi hai cố vấn: một học giả và một chuyên gia thực hành trong ngành. Hội đồng đánh giá gồm cả giảng viên và kỹ sư đang hành nghề - một cơ chế nhằm đảm bảo tính học thuật và tính ứng dụng đồng thời.

Đại học Thanh Hoa là một trong những đơn vị tiên phong. Trong ba năm qua, trường đã hợp tác với 56 doanh nghiệp thuộc 14 lĩnh vực trọng điểm, tuyển sinh 1.430 học viên cao học kỹ sư, giải quyết nhiều bài toán công nghiệp và đăng ký hơn 100 bằng sáng chế.

Một số trường tham gia chương trình có liên kết với lĩnh vực quốc phòng. Đại học Bách khoa Tây Bắc hợp tác với 16 tập đoàn lớn, trong đó có Tập đoàn Công nghiệp Bắc Trung Quốc, chuyên sản xuất thiết bị và vũ khí quân sự.

Quy mô và thách thức

Dù có ý nghĩa chiến lược, số lượng tiến sĩ thực tiễn vẫn rất nhỏ so với hệ đào tạo truyền thống. Năm 2024, Trung Quốc có hơn 97.000 nghiên cứu sinh tiến sĩ tốt nghiệp theo con đường học thuật thông thường.

Một trong những thách thức lớn nhất là cơ chế đánh giá. Theo Sun Yutao, việc xác định chất lượng của một luận án tương đối rõ ràng, nhưng đánh giá một sản phẩm thực tế - đặc biệt là xác định mức độ đột phá công nghiệp - phức tạp hơn nhiều.

Bên cạnh đó, việc tuyển chọn chuyên gia thực hành đủ năng lực để đồng hướng dẫn cũng là vấn đề. Nếu chất lượng chuyên gia không đảm bảo, chất lượng đào tạo sẽ bị ảnh hưởng.

Sun nhận định khả năng mở rộng mô hình này sang các ngành khoa học cơ bản là thấp, do đặc thù của nghiên cứu nền tảng không gắn trực tiếp với sản phẩm công nghiệp. Tuy nhiên, Guo cho rằng mô hình này có thể áp dụng trong các lĩnh vực giao thoa giữa kỹ thuật và y học, chẳng hạn thiết kế thiết bị y tế tiên tiến hoặc hệ thống chẩn đoán thông minh.

Theo Nature