Ngôi làng du lịch nổi tiếng muốn 'trả' danh hiệu Di sản Thế giới của UNESCO
Sự gia tăng của lượng du khách mang lại nhiều cơ hội phát triển cho địa phương, nhưng đồng thời cũng tạo ra những áp lực đối với đời sống thường nhật của người dân.
Nép mình giữa những dãy núi của miền Trung Slovakia, làng Vlkolinec từ lâu được biết đến như một trong những khu định cư dân gian được bảo tồn nguyên vẹn nhất châu Âu. Những ngôi nhà gỗ nhiều màu sắc, các con đường nhỏ quanh co cùng tháp chuông có lịch sử từ thế kỷ XVIII đã tạo nên diện mạo đặc trưng cho ngôi làng, thu hút đông đảo du khách tìm đến mỗi năm để khám phá kiến trúc và lịch sử truyền thống của khu vực Trung Âu.
Tuy nhiên, hơn 30 năm sau khi được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới, Vlkolinec đang đối mặt với những tranh luận về việc làm thế nào để hài hòa giữa mục tiêu bảo tồn di sản với nhu cầu sinh hoạt của cộng đồng dân cư địa phương.
Nằm ở khu vực Ruzomberok, cách thủ đô Bratislava khoảng 3 giờ di chuyển bằng ô tô, Vlkolinec gần như vẫn giữ được diện mạo vốn có qua nhiều thế hệ. Năm 1993, UNESCO ghi danh ngôi làng vào Danh mục Di sản Thế giới nhờ quần thể kiến trúc dân gian Trung Âu được bảo tồn gần như nguyên vẹn. Kể từ đó, Vlkolinec trở thành điểm đến nổi tiếng của Slovakia, đón khoảng 100.000 lượt khách tham quan mỗi năm.
Sự gia tăng của lượng du khách mang lại nhiều cơ hội phát triển cho địa phương, nhưng đồng thời cũng tạo ra những áp lực đối với đời sống thường nhật của người dân. Theo phản ánh của cư dân, không ít du khách coi toàn bộ ngôi làng như một bảo tàng ngoài trời sau khi mua vé tham quan. Một số trường hợp tự ý đi vào sân vườn, tiếp cận khu vực sinh hoạt riêng hoặc tìm cách vào bên trong nhà dân để chụp ảnh.
Để bảo vệ không gian sống, nhiều hộ gia đình đã lắp đặt cổng sắt, dựng hàng rào và treo biển cấm xâm nhập hoặc cấm chụp ảnh. Dù vậy, các biện pháp này vẫn chưa thể chấm dứt hoàn toàn tình trạng xâm phạm quyền riêng tư mà người dân cho rằng đã kéo dài trong nhiều năm.
Trước thực trạng đó, một số cư dân bày tỏ mong muốn Vlkolinec không còn nằm trong Danh sách Di sản Thế giới của UNESCO. Tuy nhiên, các cơ quan quản lý du lịch địa phương cho biết phần lớn người dân vẫn ủng hộ việc duy trì danh hiệu này. Theo họ, việc được UNESCO công nhận đã giúp địa phương tiếp cận các nguồn kinh phí phục vụ bảo tồn kiến trúc gỗ truyền thống, trùng tu công trình lịch sử cũng như duy trì hoạt động của Nhà UNESCO và trung tâm thông tin du lịch.
Chính quyền thành phố Ruzomberok cũng triển khai nhiều giải pháp nhằm giảm áp lực cho cộng đồng dân cư. Các chương trình hỗ trợ tài chính phục vụ bảo trì nhà ở, ưu đãi thuế cùng kế hoạch nâng cấp cơ sở hạ tầng giai đoạn 2022-2031 được xây dựng với mục tiêu vừa bảo tồn các giá trị kiến trúc truyền thống, vừa cải thiện điều kiện sống của người dân địa phương.
Câu chuyện của Vlkolinec diễn ra trong bối cảnh mạng lưới Di sản Thế giới của UNESCO ngày càng mở rộng kể từ khi 12 địa điểm đầu tiên được ghi danh vào năm 1978. Đến nay, danh sách này đã bao gồm 1.248 địa điểm thuộc 170 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới.
Tuy nhiên, việc được UNESCO công nhận không đồng nghĩa với việc danh hiệu sẽ được duy trì vĩnh viễn. Trong hơn 4 thập kỷ hoạt động của chương trình, UNESCO đã rút tên 3 địa điểm khỏi Danh sách Di sản Thế giới do những vấn đề liên quan đến công tác bảo tồn.
Năm 2007, Khu bảo tồn linh dương Oryx Ả Rập tại Oman trở thành địa điểm đầu tiên bị loại khỏi danh sách sau khi diện tích khu bảo tồn bị thu hẹp đáng kể để phục vụ hoạt động thăm dò dầu mỏ. Đến năm 2009, Thung lũng Elba tại thành phố Dresden của Đức mất danh hiệu vì việc xây dựng một cây cầu được cho là làm thay đổi đáng kể cảnh quan khu vực. Năm 2021, Thành phố hàng hải thương mại Liverpool của Anh cũng bị UNESCO rút danh hiệu sau những tranh cãi liên quan đến các dự án tái phát triển đô thị quy mô lớn.
Thực tế cho thấy việc mất danh hiệu UNESCO không đồng nghĩa với sự suy giảm sức hút du lịch. Liverpool vẫn là điểm đến thu hút du khách nhờ các giá trị văn hóa, âm nhạc và thể thao đặc sắc, trong khi Dresden tiếp tục duy trì vị thế là một trong những thành phố du lịch nổi tiếng của Đức.
Những tranh luận đang diễn ra tại Vlkolinec cho thấy bài toán bảo tồn di sản ngày nay không chỉ xoay quanh việc gìn giữ các công trình kiến trúc, cảnh quan hay giá trị lịch sử. Thách thức lớn hơn là tìm ra sự cân bằng giữa yêu cầu bảo tồn và quyền lợi của cộng đồng dân cư đang sinh sống tại chính những địa điểm được bảo vệ, để di sản không chỉ được gìn giữ cho tương lai mà còn có thể song hành với đời sống hiện tại.
