Người phụ nữ Việt Nam đầu tiên và duy nhất đến nay được UNESCO vinh danh

Trong lịch sử văn hóa Việt Nam, không nhiều nhân vật có sức sống vượt qua giới hạn của thời đại để được cộng đồng quốc tế ghi nhận. Hồ Xuân Hương là một trường hợp đặc biệt.

Hơn 200 năm sau ngày qua đời, tên tuổi nữ sĩ vẫn được nhắc đến như một biểu tượng độc đáo của văn học Việt Nam, đồng thời trở thành đối tượng nghiên cứu, chuyển ngữ của giới học thuật quốc tế.

“Bà chúa thơ Nôm” và tiếng nói vượt thời đại

Bà Hồ Xuân Hương (1772-1822) quê ở làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu cũ, Nghệ An. Bà trưởng thành trong không gian văn hóa miền Bắc và sống vào giai đoạn xã hội có nhiều biến động. Những tư liệu về cuộc đời nữ sĩ hiện còn không đầy đủ, vì vậy một số chi tiết về thân thế, gia đình và đời tư vẫn là vấn đề được giới nghiên cứu tiếp tục tìm hiểu.

Theo một số tư liệu, Hồ Xuân Hương là con của Hồ Phi Diễn và người vợ lẽ họ Hà. Gia đình từng sinh sống ở khu vực hồ Tây, sau chuyển về thôn Tiên Thị, tổng Tiên Túc, huyện Thọ Xương, nay thuộc khu vực phố Nhà Thờ, Hà Nội. Khi trưởng thành, bà từng dựng một ngôi nhà nhỏ bên hồ Tây, đặt tên Cổ Nguyệt Đường làm nơi giao du với những người yêu văn chương, cùng xướng họa và bình thơ.

Hồ Xuân Hương được biết đến là người thông minh, sắc sảo, có khả năng ứng đối nhanh và đặc biệt tài hoa. Tuy nhiên, cuộc đời bà trải qua không ít thăng trầm. Những trải nghiệm ấy trở thành nguồn cảm hứng quan trọng trong sáng tác, giúp thơ của bà mang đậm dấu ấn cá nhân và chứa đựng nhiều suy tư về con người, tình yêu, số phận.

Như nhà thơ Xuân Diệu từng nói, thơ Hồ Xuân Hương là đời của Xuân Hương, là người của Xuân Hương trong đó, là hồn, là xác, là mắt nhìn, tay sờ, chân đi, là nụ cười, nước mắt của Xuân Hương, là cá tính số phận của Xuân Hương. Qua thơ, Hồ Xuân Hương không chỉ nói về chính mình mà còn cất tiếng thay cho nhiều người phụ nữ trong xã hội đương thời.

Hồ Xuân Hương để lại một di sản thơ ca đặc biệt, trong đó nổi bật là những sáng tác bằng chữ Nôm. Bà được hậu thế tôn vinh là “Bà chúa thơ Nôm”, một danh xưng thể hiện vị trí nổi bật của nữ sĩ trong lịch sử văn học dân tộc.

Thơ Hồ Xuân Hương gây ấn tượng bởi ngôn ngữ giàu sức biểu đạt, hình ảnh gần gũi với đời sống nhưng chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa. Bà có khả năng biến những sự vật rất bình dị thành chất liệu nghệ thuật, đồng thời sử dụng tiếng Việt một cách linh hoạt, sắc sảo và giàu tính tạo hình.

Một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của bà là “Bánh trôi nước”. Qua hình ảnh chiếc bánh dân dã, nữ sĩ gợi lên vẻ đẹp, phẩm giá và số phận của người phụ nữ trong xã hội xưa. Bài thơ ngắn nhưng có sức sống lâu bền, được đưa vào chương trình giáo dục phổ thông và trở thành một trong những tác phẩm tiêu biểu khi nhắc đến Hồ Xuân Hương.

Di sản của nữ sĩ được lưu truyền qua nhiều nguồn tư liệu. Bên cạnh những bài thơ Nôm được truyền tụng rộng rãi trong dân gian, “Lưu Hương ký” là nguồn thư tịch đặc biệt quan trọng đối với việc nghiên cứu sáng tác của bà. Quá trình lưu truyền trong thời gian dài cũng khiến thơ Hồ Xuân Hương tồn tại với nhiều dị bản. Một số tác phẩm có sự khác biệt về câu chữ giữa các bản chép, thậm chí có sáng tác từng được đặt ra vấn đề về tác giả.

Những khó khăn đó không làm giảm giá trị của di sản Hồ Xuân Hương mà ngược lại cho thấy sức sống mạnh mẽ của thơ bà trong đời sống văn hóa. Các tác phẩm được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, được nghiên cứu, chú giải và tiếp tục xuất hiện trong sách giáo khoa, các công trình văn học.

Điểm đặc biệt trong thơ Hồ Xuân Hương còn nằm ở tiếng nói mạnh mẽ dành cho người phụ nữ. Trong xã hội phong kiến với nhiều khuôn phép và ràng buộc, bà đã thể hiện những khát vọng rất con người về tình yêu, hạnh phúc, phẩm giá và quyền được sống theo mong muốn của bản thân.

Bằng một giọng thơ vừa dân dã vừa sắc sảo, nữ sĩ đặt người phụ nữ vào vị trí chủ thể của cảm xúc và khát vọng. Những vấn đề bà đề cập không chỉ phản ánh hoàn cảnh của phụ nữ đương thời mà còn chạm đến những giá trị có ý nghĩa phổ quát về phẩm giá con người.

Chính chiều sâu ấy khiến Hồ Xuân Hương được đánh giá là một hiện tượng đặc biệt của văn học Việt Nam. Thơ bà vừa mang đậm bản sắc dân tộc, vừa có những giá trị vượt khỏi giới hạn của một thời đại. Đó cũng là một trong những lý do di sản của nữ sĩ nhận được sự quan tâm của giới nghiên cứu quốc tế.

Dấu son của văn hóa Việt Nam

Tính đến năm 2021, thơ Hồ Xuân Hương đã được dịch sang 13 ngôn ngữ. Việc chuyển ngữ thơ bà là một thách thức đối với các dịch giả bởi tiếng Việt trong sáng tác của nữ sĩ giàu tính hàm súc, đa nghĩa, nhiều lớp biểu tượng và đặc biệt tinh tế trong cách sử dụng từ ngữ.

Qua các bản dịch, thơ Hồ Xuân Hương từng bước đến với độc giả quốc tế, góp phần giới thiệu vẻ đẹp của văn học Việt Nam và khả năng biểu đạt phong phú của tiếng Việt. Tên tuổi bà cũng nhận được sự quan tâm của nhiều học giả, nhà thơ nước ngoài.

Ngày 23/11/2021, Đại hội đồng UNESCO thống nhất cùng vinh danh và tham gia kỷ niệm 250 năm năm sinh của nữ sĩ Hồ Xuân Hương. UNESCO đánh giá Hồ Xuân Hương có tư tưởng nhân văn mang tính nhân loại sâu sắc với hạt nhân là đấu tranh đòi quyền sống cho con người. Bà cũng là nữ sĩ đầu tiên và duy nhất trong số 8 danh nhân văn hóa Việt Nam được UNESCO vinh danh.

Từ một nữ sĩ sống trong xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, Hồ Xuân Hương đã trở thành một gương mặt có vị trí đặc biệt trong lịch sử văn hóa dân tộc. Di sản của bà được nghiên cứu trong nước, được chuyển ngữ ở nước ngoài và được UNESCO cùng tham gia kỷ niệm. Đó là hành trình vượt qua thời gian và không gian hiếm có đối với một tác giả văn học Việt Nam.

Ngày nay, tên tuổi Hồ Xuân Hương vẫn được đặt cho nhiều tuyến đường, trường học và các hoạt động văn hóa, văn học. Những câu thơ của bà tiếp tục được giảng dạy, nghiên cứu và tìm đọc bởi nhiều thế hệ.

Hơn hai thế kỷ đã trôi qua nhưng sức sống trong thơ Hồ Xuân Hương chưa bao giờ mất đi. Từ những câu chuyện rất gần gũi của đời sống, bà đã tạo nên một thế giới nghệ thuật độc đáo, nơi tiếng nói của người phụ nữ được cất lên mạnh mẽ, nơi vẻ đẹp của tiếng Việt được phát huy đến độ tinh tế và nơi những giá trị nhân văn vượt qua giới hạn của thời đại.