Người Việt đầu tiên có bài toán được chọn vào đề thi Olympic Toán học quốc tế: Tốt nghiệp Tiến sĩ tại Liên Xô, được phong danh hiệu Nhà giáo Nhân dân và nhận nhiều huân chương cao quý

Một tài năng Toán học kiệt xuất của Việt Nam

PGS, TS, Nhà giáo Nhân dân Phan Đức Chính sinh ngày 15/9/1936 tại Sài Gòn, quê gốc ở làng Đông Ngạc, huyện Từ Liêm (nay thuộc Hà Nội). Cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn liền với sự phát triển của nền Toán học Việt Nam hiện đại, đặc biệt trong lĩnh vực Giải tích hàm và công tác đào tạo học sinh chuyên Toán.

Ngay từ khi còn trẻ, ông đã bộc lộ năng khiếu nổi bật về Toán học. Giai đoạn 1952-1954, ông theo học tại Trường Albert Sarraut - một trong những ngôi trường danh giá nhất Đông Dương thời bấy giờ.

Năm 1956, khi vừa tròn 20 tuổi, ông tốt nghiệp đại học, thuộc thế hệ các nhà khoa học được đào tạo ngay sau ngày giải phóng Thủ đô (10/10/1954) cùng khóa với nhiều nhà khoa học tên tuổi như các nhà Vật lý Nguyễn Văn Hiệu, Vũ Đình Cự, Đàm Trung Đồn, Vũ Thanh Khiết; các nhà sử học Đinh Xuân Lâm, Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vượng cùng các nhà Toán học Hoàng Hữu Đường, Nguyễn Thừa Hợp, Nguyễn Bác Văn...

Xuất thân từ một gia đình có công nuôi giấu cán bộ ngay trong lòng Hà Nội bị địch tạm chiếm, năm 1961, thầy Phan Đức Chính được cử sang Liên Xô làm nghiên cứu sinh tại Đại học Tổng hợp Lômônôxốp. Trong những năm học tập tại Matxcơva, ông vừa hoàn thành luận án tiến sĩ, vừa cùng Giáo sư G. E. Shylov biên soạn cuốn sách chuyên khảo "Độ đo, tích phân, đạo hàm trong không gian tuyến tính".

Ông là người đầu tiên nghiên cứu về độ đo, phiếm hàm tuyến tính và toán tử tuyến tính đo được trong không gian tuyến tính vô số chiều. Những kết quả nghiên cứu chủ yếu của ông được đưa vào công trình chuyên khảo G. E. Shylov, Phan Duc Chinh. Measure, Integral, Derivative in Linear Spaces do Nhà xuất bản Nauka phát hành năm 1967 bằng tiếng Nga. Đây là cuốn sách Toán học đầu tiên có một nhà khoa học Việt Nam là đồng tác giả được xuất bản tại Liên Xô. Tác phẩm sau đó được dịch sang tiếng Anh và tiếng Tiệp, đồng thời được nhiều nhà Toán học trên thế giới trích dẫn trong các công trình nghiên cứu.

Có nhiều cống hiến cho giáo dục nước nhà

Năm 1965, sau khi hoàn thành chương trình nghiên cứu sinh, thầy Phan Đức Chính trở về nước và tiếp tục công tác tại Khoa Toán, Đại học Tổng hợp Hà Nội, khi đó do thầy Hoàng Tụy làm Trưởng khoa.

Đây cũng là giai đoạn đất nước đang trải qua cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Đại học Tổng hợp Hà Nội phải sơ tán lên huyện Đại Từ (Bắc Thái cũ). Trong điều kiện học tập và nghiên cứu còn nhiều khó khăn, các lớp học được dựng tạm dưới chân núi Tam Đảo với cơ sở vật chất thiếu thốn, song hoạt động giảng dạy và đào tạo vẫn được duy trì.

Tại Khoa Toán, thầy Phan Đức Chính được phân công về Tổ Giải tích do thầy Hoàng Hữu Đường (1936-1987) phụ trách. Ông giảng dạy giải tích cho sinh viên năm thứ nhất, năm thứ hai, đồng thời là một trong những giảng viên đầu tiên giảng dạy đại số cho lớp chuyên Toán đầu tiên của Việt Nam. Trong nhiều năm sau đó, ông tiếp tục đảm nhiệm công tác giảng dạy các môn giải tích hàm cùng nhiều chuyên đề khác như Lý thuyết nhóm, Hàm suy rộng, Độ đo và tích phân.

Trong bối cảnh chiến tranh, việc phát hiện và đào tạo nhân tài vẫn được xác định là nhiệm vụ quan trọng. Theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, Đại học Tổng hợp Hà Nội được giao tổ chức các lớp chuyên Toán dành cho học sinh có năng khiếu. GS. Lê Văn Thiêm và TS. Hoàng Tụy đã giao cho thầy Phan Đức Chính tham gia giảng dạy các lớp toán đặc biệt. Bên cạnh công việc giảng dạy đại học và nghiên cứu khoa học, ông bắt đầu gắn bó với sự nghiệp đào tạo học sinh chuyên Toán.

Ngay trong năm đầu tiên triển khai, các giảng viên của Khoa Toán tổ chức ôn luyện cho học sinh trong điều kiện chiến tranh. Kết quả, đội tuyển chuyên Toán Đại học Tổng hợp Hà Nội giành 9 trong tổng số 10 giải tại kỳ thi học sinh giỏi Toán toàn quốc.

Trong nhiều thập niên tiếp theo, PGS, TS, NGND Phan Đức Chính đã trực tiếp đào tạo nhiều thế hệ học sinh xuất sắc. Nhiều học trò của ông sau này trở thành các nhà khoa học và nhà quản lý như Trần Văn Nhung, Đào Trọng Thi, Hoàng Lê Minh, Nguyễn Đông Anh và Hoàng Ngọc Hà.

Ông được đánh giá là một trong những người có đóng góp quan trọng trong quá trình xây dựng và phát triển khối phổ thông chuyên Toán của Đại học Quốc gia Hà Nội, góp phần đưa đơn vị này trở thành một trong những trung tâm đào tạo học sinh năng khiếu hàng đầu cả nước và được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.

Bên cạnh công tác đào tạo trong nước, tên tuổi của PGS, TS, NGND Phan Đức Chính còn gắn liền với phong trào Olympic Toán học quốc tế của Việt Nam. Ông từng giữ cương vị Phó Trưởng đoàn học sinh Việt Nam dự Olympic Toán học quốc tế (IMO) trong các năm 1974-1976 và là Trưởng đoàn các năm 1994, 1996 và 1997.

Đặc biệt, ông là người Việt Nam đầu tiên có bài toán được lựa chọn đưa vào đề thi chính thức của Olympic Toán học quốc tế.

Nhắc lại kỷ niệm trong những lần dẫn đoàn học sinh Việt Nam tham dự Olympic Toán học quốc tế, ông từng chia sẻ: "Trong đời, tôi chẳng mấy khi rơi nước mắt. Ấy thế mà, vào mùa hè năm 1974, lần đầu tiên dẫn 5 em học sinh ta đi thi toán quốc tế ở Berlin, giành một lúc 4 giải, kể cả giải Nhất, Nhì, tôi không sao ngăn nổi, nước mắt cứ trào ra...".

Được phong tặng nhiều danh hiệu cao quý

Song song với công tác giảng dạy và nghiên cứu, PGS, TS, NGND Phan Đức Chính còn để lại nhiều dấu ấn trong lĩnh vực biên soạn và dịch thuật. Cuốn Bất đẳng thức, xuất bản năm 1973, được nhiều thế hệ giáo viên, học sinh và sinh viên sử dụng làm tài liệu học tập và tham khảo.

Ông cũng là dịch giả của nhiều tác phẩm chuyên ngành như Lý thuyết hàm số biến số thực của Natanson; Cơ sở Giải tích Toán học của Jean Dieudonné; Không gian vectơ tôpô của Robertson; Đại số cao cấp của Kurosh; và Cơ sở Giải tích toán học của She-Tzen Hu. Những bản dịch này góp phần bổ sung nguồn tài liệu chuyên ngành Toán học bằng tiếng Việt trong giai đoạn còn nhiều hạn chế về tài liệu tham khảo.

Không chỉ được biết đến với những đóng góp trong chuyên môn, PGS, TS, NGND Phan Đức Chính còn được đồng nghiệp và học trò nhớ đến bởi lối sống giản dị, gần gũi. Ông có tình bạn thân thiết với nhạc sĩ Văn Cao. Nhạc sĩ từng chia sẻ: "Nhờ uống rượu, nói chuyện với thầy Chính mà thấy các nhà Toán học không khô khan như người ta thường nghĩ ...".

Sau khi nghỉ hưu và chuyển vào sinh sống tại TP. Hồ Chí Minh, ông vẫn tiếp tục dành thời gian chia sẻ kinh nghiệm bồi dưỡng học sinh giỏi, hỗ trợ đào tạo giáo viên trẻ và quan tâm đến sự phát triển của phong trào Toán học Việt Nam.

Với những đóng góp trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo, PGS, TS, NGND Phan Đức Chính được phong học hàm Phó Giáo sư năm 1980, được trao tặng danh hiệu Nhà giáo Ưu tú năm 1994, danh hiệu Nhà giáo Nhân dân, Huân chương Lao động hạng Ba năm 1999 và Huân chương Lao động hạng Hai năm 2003.

Nhân dịp kỷ niệm 100 năm Đại học Quốc gia Hà Nội, ông là một trong 100 nhà giáo tiêu biểu được nhà trường lựa chọn và vinh danh vì những đóng góp trong công tác đào tạo các tài năng Toán học trẻ.

Rạng sáng ngày 26/8/2017 (tức ngày 5 tháng 7 năm Đinh Dậu), PGS, TS, NGND Phan Đức Chính qua đời tại TP. Hồ Chí Minh, hưởng thọ 82 tuổi.

Hơn 8 thập kỷ cuộc đời và nhiều thập niên cống hiến cho giáo dục, PGS, TS, NGND Phan Đức Chính để lại dấu ấn trên nhiều lĩnh vực, từ nghiên cứu khoa học, giảng dạy đại học, đào tạo học sinh chuyên Toán, dẫn dắt các đội tuyển Olympic Toán học quốc tế đến biên soạn, dịch thuật các tài liệu chuyên ngành. Những đóng góp của ông đã gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của nền Toán học Việt Nam hiện đại, đồng thời góp phần đào tạo nhiều thế hệ học sinh, sinh viên và nhà khoa học cho đất nước.