Nhà văn mang hàm Thiếu tướng từng là lính đặc công: 11 năm làm Tổng Biên tập, có tác phẩm phát hành 65.000 bản tại nước ngoài, được truy tặng Giải thưởng danh giá

Nhắc đến Thiếu tướng, nhà văn Dũng Hà, nhiều người nhớ tới vị Chính ủy Binh chủng Đặc công, nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội hay tác giả của những tiểu thuyết nổi tiếng như “Sao Mai”, “Mảnh đất yêu thương”, “Sông cạn”.

Ít người biết rằng trước khi trở thành một vị tướng và một nhà văn có vị trí trong nền văn học quân đội, ông từng là người lính trực tiếp tham gia trận đánh đồi A1 trong Chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử.

Trải nghiệm từ các chiến trường khốc liệt cùng vốn sống tích lũy qua nhiều cương vị công tác đã trở thành nền tảng cho phần lớn sáng tác của Dũng Hà.

Người lính Điện Biên trưởng thành từ những chiến trường ác liệt

Nhà văn Dũng Hà tên thật là Phạm Điệng, bút danh Thái Linh, sinh năm 1929 tại Hồng Phong, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình cũ (nay thuộc Hưng Yên).

Ông tham gia quân đội từ năm 17 tuổi. Năm 1954, trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, Dũng Hà là Chính trị viên Tiểu đoàn 251 thuộc Trung đoàn 174, Sư đoàn 316. Ông trực tiếp tham gia chiến đấu tại đồi A1 - một trong những cứ điểm trọng yếu và ác liệt nhất của tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ. Trong trận đánh này, ông bị thương ở tay.

Sau chiến thắng, ông được giao nhiệm vụ áp giải tù binh Pháp từ Điện Biên Phủ về Thanh Hóa. Hơn một tháng đồng hành cùng những người lính thất trận thuộc nhiều quốc tịch khác nhau đã để lại trong ông những ký ức sâu sắc. Nhiều năm sau, những trải nghiệm ấy được tái hiện trong truyện ngắn “Cây số 42” - tác phẩm được đánh giá là một trong những truyện ngắn xuất sắc nhất của ông và sau đó được chuyển thể thành phim.

Sau Điện Biên Phủ, Dũng Hà cùng đơn vị trở lại Tây Bắc tham gia xây dựng kinh tế. Những năm tháng gắn bó với mảnh đất Mường Thanh đã để lại dấu ấn đặc biệt trong cuộc đời ông.

Bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ, Dũng Hà được điều động sang lực lượng Hải quân. Năm 1967, khi Binh chủng Đặc công được thành lập, ông được giao phụ trách công tác chính trị, sau đó giữ cương vị Chính ủy Binh chủng. Trong suốt những năm chiến tranh, ông trực tiếp tham gia lãnh đạo lực lượng đặc công chiến đấu tại chiến trường miền Trung.

Theo tác giả Đặng Hồng Quang ghi trên báo Đại đoàn kết, Dũng Hà là mẫu quân nhân điển hình của thế hệ trưởng thành trong chiến tranh: Tận tụy, kỷ luật và luôn sẵn sàng nhận mọi nhiệm vụ được giao.

Dũng Hà đến với văn chương khá sớm. Ngay từ những năm đầu sau Điện Biên Phủ, ông đã có truyện ngắn “Đêm chiến hào” viết về những trận đánh lấn trong chiến dịch. Truyện ngắn “Theo chồng” viết về bộ đội làm kinh tế ở Điện Biên giành giải thưởng của Tạp chí Văn nghệ Quân đội năm 1959. Các truyện ngắn “Khẩu đội trưởng mới”, “Trung thành”, “Đứng giữa” đều được đăng tải và đoạt giải thưởng.

Thời điểm ấy, Dũng Hà đang là Phó Chính ủy Trung đoàn 148 ở Tây Bắc. Mỗi khi các nhà văn Hồ Phương, Xuân Thiều, Nguyễn Khải lên công tác, ông thường trực tiếp ra sân bay Nà Sản đón về đơn vị để giao lưu với bộ đội.

Theo nhà phê bình văn học Ngô Vĩnh Bình (từng là trợ lý của Tổng Biên tập Dũng Hà), Dũng Hà chưa bao giờ xem mình là một nhà văn chuyên nghiệp theo nghĩa thông thường. Ông viết từ nhu cầu tự thân, từ những điều mắt thấy tai nghe trên chiến trường và trong cuộc sống.

"Rảnh lúc nào viết lúc ấy", đó gần như là cách làm việc quen thuộc của ông. Ông tranh thủ viết giữa hai trận đánh, trong những đợt nghỉ phép, khi đi điều dưỡng hoặc những khoảng thời gian chờ nhận nhiệm vụ mới.

Những năm tháng gắn bó với bộ đội đặc công đã thôi thúc Dũng Hà thực hiện tác phẩm quan trọng nhất trong giai đoạn chiến tranh. Ông từng kể rằng sau khi trực tiếp tham gia nhiều chiến dịch của lực lượng đặc công, ông nảy ra suy nghĩ: "Mình là người trong cuộc, có vốn sống trực tiếp về đặc công, sao lại không viết?". Từ suy nghĩ đó, tiểu thuyết “Sao Mai” ra đời năm 1974.

Theo nhà phê bình Ngô Vĩnh Bình, bản thảo dày khoảng 600 - 700 trang được Dũng Hà hoàn thành chỉ trong khoảng 60 ngày khi đơn vị sơ tán tại vùng đồi Bất Bạt (Sơn Tây). Không có bàn ghế, ông lấy chiếc vali làm bàn viết, tranh thủ ánh sáng tự nhiên giữa sân nhà dân để sáng tác.

Ngay lần xuất bản đầu tiên, tác phẩm phát hành khoảng 27.000 bản và được tái bản nhiều lần. Năm 1986, tác phẩm được dịch sang tiếng Nga, xuất bản tại Liên Xô với số lượng lên tới 65.000 bản. Đây cũng là tác phẩm đặt nền móng cho mảng văn học viết về lực lượng đặc công trong nền văn học cách mạng Việt Nam.

Người đứng đầu Văn nghệ Quân đội trong giai đoạn nhiều dấu ấn

Cuối năm 1981, Dũng Hà được điều động về làm Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội dưới sự ủng hộ của các nhà văn Hữu Mai, Hồ Phương, Xuân Thiều cùng nhiều văn nghệ sĩ tên tuổi.

Theo những người từng công tác tại đây, việc một cán bộ quân đội xuất thân từ chiến trường đảm nhiệm vị trí đứng đầu một cơ quan văn học lớn là điều khá đặc biệt. Tuy nhiên, Dũng Hà nhanh chóng nhận được sự tôn trọng của đội ngũ sáng tác tại "Nhà số 4" bởi sự chân thành, thẳng thắn và vốn sống phong phú. Ông giữ cương vị Tổng Biên tập từ năm 1982 đến năm 1993. Cũng trong giai đoạn này, ông được phong quân hàm Thiếu tướng.

Nhà văn Phùng Văn Khai cho biết, trong hơn một thập niên lãnh đạo Văn nghệ Quân đội, Dũng Hà luôn dành sự quan tâm đặc biệt tới những tác phẩm phản ánh sự hy sinh của người lính và nhân dân trong chiến tranh. Những mất mát của đồng đội, đặc biệt là các chiến sĩ đặc công đã ngã xuống, trở thành nỗi day dứt thường trực trong ông.

Dưới thời Dũng Hà, các cuộc thi thơ và truyện ngắn được tổ chức liên tục, tạo tiếng vang lớn trong đời sống văn học. Những đề tài hậu chiến, phản biện xã hội hay truyện luận đề đều có cơ hội xuất hiện trên tạp chí.

Ông cũng là người tiếp nhận và tạo điều kiện cho lớp nhà văn tốt nghiệp Trường Viết văn Nguyễn Du khóa I như Hữu Thỉnh, Chu Lai, Khuất Quang Thụy, Nguyễn Khắc Trường, Trung Trung Đỉnh, Hồng Diệu, Ngô Vĩnh Bình phát huy năng lực sáng tác. Đây được xem là một trong những giai đoạn sung sức nhất của đội ngũ sáng tác Văn nghệ Quân đội.

Nhà phê bình Ngô Vĩnh Bình cho rằng cảm hứng về Điện Biên chưa bao giờ rời khỏi tâm trí Dũng Hà. Dù ở cương vị chỉ huy cấp cao hay khi đã trở thành Tổng Biên tập Văn nghệ Quân đội, ông vẫn luôn nhắc tới những đồng đội đã đổ máu trên chiến trường năm ấy. Trong suy nghĩ của ông, Mường Thanh không chỉ là vựa lúa nổi tiếng của Tây Bắc mà còn là "mảnh đất yêu thương" của những người lính Điện Biên.

Năm 2003, khi đã nghỉ hưu, Dũng Hà vẫn cùng những đồng đội cũ trở lại Điện Biên. Ông thăm đồi A1, ụ Thằng Người - lô cốt án ngữ phía Tây Nam đồi A1, đại bản doanh của Võ Đại tướng trong rừng Mường Phăng và những địa danh gắn với tuổi trẻ của mình.

Phía sau vẻ ngoài nghiêm nghị là một con người giàu tình cảm, rộng lượng và giàu lòng trắc ẩn. Dù từng đi qua chiến tranh với tư cách người lính đặc công, Dũng Hà luôn đề cao giá trị của sự sống trong văn chương.

Ngày 1/3/2011, Thiếu tướng, nhà văn Dũng Hà qua đời tại Hà Nội. Ông để lại nhiều tác phẩm quan trọng như “Sao Mai”, “Mảnh đất yêu thương”, “Đường dài”, “Quãng đời xưa in bóng”, “Sông cạn”, “Gió bấc”, “Cây số 42”, “Phận gái”... Trong đó, “Đường dài” được trao Giải thưởng Bộ Quốc phòng về văn học nghệ thuật, còn “Sông cạn” được nhiều đồng nghiệp đánh giá là tác phẩm để đời của ông.

Theo hồi ký của chính tác giả, “Sông cạn” bắt đầu được “thai nghén” từ giữa thập niên 1980 nhưng tới năm 1996 mới có điều kiện tập trung hoàn thành bản thảo. Sau nhiều năm chỉnh sửa, “Sông cạn” được Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân ấn hành năm 2006.

Với những đóng góp trong sự nghiệp quân ngũ và văn học, Thiếu tướng, nhà văn Dũng Hà được Đảng và Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Quân công hạng Nhất, Huân chương Chiến thắng hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Nhất, Huân chương Quân kỳ Quyết thắng cùng nhiều huân chương, huy chương khác. Ông cũng được tặng Huy hiệu 60 năm tuổi Đảng. Năm 2012, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật.

* Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Ông tướng nhà văn Dũng Hà: Bay từ “Sao Mai“ lên cao cùng “Sông cạn“ - Báo Đại đoàn kết

- Thiếu tướng - nhà văn Dũng Hà: Nhẫn để đứng dậy, vượt qua và đi tới! - Hội Nhà văn Việt Nam

- Nhà văn mang hàm Thiếu tướng quê Thái Bình: Từng bị thương ở chiến trường Điện Biên Phủ, 11 năm làm Tổng Biên tập - Báo Dân Việt

- Nhà văn DŨNG HÀ (1929-2011) - Bảo tàng Văn học Việt Nam

- Nhà văn Dũng Hà: Sông cạn mây bay - Báo Đại đoàn kết