NSND sở hữu giọng hát được ví như 'báu vật' của Việt Nam: Từng tốt nghiệp Thủ khoa, qua đời đúng mùng 6 Tết, đám tang kín xe người đến viếng

Trong lịch sử âm nhạc Việt Nam hiện đại, NSND Lê Dung được giới chuyên môn đánh giá là một trong những giọng soprano nổi bật của nền thanh nhạc nước nhà.

Sở hữu âm sắc sáng, vang, giàu nội lực cùng nền tảng kỹ thuật vững vàng, bà tạo dấu ấn ở nhiều thể loại, từ opera, bán cổ điển, nhạc tiền chiến đến nhạc cách mạng và nhạc nhẹ. Đặc biệt, cách kết hợp kỹ thuật thanh nhạc hàn lâm với nghệ thuật phát âm, nhả chữ tiếng Việt giúp Lê Dung tạo nên phong cách riêng, ảnh hưởng tới nhiều thế hệ nghệ sĩ sau này.

Giọng soprano đặc biệt được ví như “báu vật” của thanh nhạc Việt Nam

NSND Lê Dung tên thật là Đoàn Lê Dung, sinh ngày 5/6/1951 tại Quảng Ninh. Bà lớn lên trong một gia đình có hoàn cảnh kinh tế khó khăn, cha mẹ không hoạt động nghệ thuật. Tuổi thơ của Lê Dung gắn với những ngày vừa học vừa phụ mẹ làm ruộng, gánh rau ra chợ bán.

Năng khiếu âm nhạc của Lê Dung được nhạc sĩ Đức Huyên phát hiện khi bà mới 8 tuổi. Ông đưa cô bé vào Câu lạc bộ Thiếu nhi Hạ Long, tạo điều kiện để bà tham gia biểu diễn, thu thanh tại Đài Tiếng nói Việt Nam và phục vụ các chương trình văn nghệ ở địa phương.

Năm 17 tuổi, Lê Dung gia nhập Đoàn Văn công Quân khu Tả Ngạn, bắt đầu con đường nghệ thuật chuyên nghiệp. Trước đó, bà từng thi đỗ đại học ngành y, song quyết định theo đuổi ca hát. Những năm tháng hoạt động trong đoàn văn công đưa Lê Dung đến nhiều thao trường, đơn vị quân đội, hầm mỏ và địa phương để biểu diễn phục vụ chiến sĩ, công nhân cùng nhân dân.

Năm 1976, bà về Đoàn ca múa Tổng cục Chính trị và bắt đầu được đào tạo thanh nhạc bài bản tại Nhạc viện Hà Nội (nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam). Trong quá trình học tập, Lê Dung được hướng dẫn bởi những tên tuổi của nền thanh nhạc Việt Nam như NSND Trung Kiên, Nhà giáo Ưu tú Hồ Mộ La và NSND Thương Huyền.

Năm 1982, bà tốt nghiệp Thủ khoa. Đây là bước ngoặt đưa Lê Dung đến gần hơn với công chúng và giới chuyên môn.

Đáng chú ý, con đường đào tạo thanh nhạc của Lê Dung bắt đầu khá muộn so với thông lệ đào tạo thanh nhạc cổ điển. Sau quá trình học tập trong nước, năm 1986 bà được cử sang Liên Xô học cao học tại Nhạc viện Tchaikovsky. Thời gian này giúp nữ nghệ sĩ tiếp cận sâu hơn với hệ thống đào tạo thanh nhạc cổ điển, củng cố kỹ thuật và mở rộng vốn kiến thức âm nhạc.

Sau khi trở về nước, Lê Dung trở thành nghệ sĩ solo của Dàn nhạc Giao hưởng Việt Nam, đồng thời tham gia giảng dạy thanh nhạc.

Lê Dung được xếp vào nhóm soprano trữ tình đầy đặn (full lirico soprano) với âm sắc sáng, vang và giàu sức truyền cảm. Ở những tác phẩm đòi hỏi cường độ mạnh, bà có thể mở rộng sắc thái sang màu sắc bán kịch tính.

Thế mạnh của Lê Dung nằm ở khả năng kiểm soát làn hơi, độ vang, cao độ và sắc thái. Bà xử lý những đoạn hát nhẹ với độ mềm mại, đồng thời tạo được sức bật ở các cao trào. Kỹ thuật thanh nhạc được đào tạo theo hướng cổ điển giúp nữ nghệ sĩ có khả năng xử lý nhiều dạng tác phẩm với yêu cầu khác nhau.

Giới chuyên môn đặc biệt đánh giá cao cách Lê Dung sử dụng kỹ thuật thanh nhạc hàn lâm để thể hiện các ca khúc Việt Nam. Với những sáng tác quen thuộc, bà chú trọng phát âm, nhả chữ, luyến láy và sắc thái thay vì biến ca khúc thành màn trình diễn thuần kỹ thuật. Đây cũng là một trong những yếu tố tạo nên dấu ấn riêng của Lê Dung.

Những tác phẩm như “Người Hà Nội” của Nguyễn Đình Thi, “Trường ca sông Lô” của Văn Cao, “Xa khơi” của Nguyễn Tài Tuệ, “Mẹ yêu con” của Nguyễn Văn Tý hay “Bài ca hy vọng” của Văn Ký gắn với nhiều bản thu được công chúng nhớ đến qua giọng hát của bà.

Trong “Mẹ yêu con”, chất trữ tình vốn có của tác phẩm được Lê Dung xử lý theo hướng giàu chiều sâu, kết hợp kỹ thuật thanh nhạc thính phòng với cách phát âm và luyến láy gần với ngôn ngữ dân gian. Với “Bài ca hy vọng”, nữ nghệ sĩ khai thác độ trong trẻo và khả năng tiết chế để tạo nên một cách thể hiện giàu sức gợi.

Lê Dung cũng được ghi nhận là một trong những nghệ sĩ sớm đưa hình thức recital (biểu diễn độc tấu) vào đời sống âm nhạc Việt Nam. Bà từng thực hiện các chương trình độc tấu tại những địa điểm ngoại giao và có đêm solo đáng chú ý tại Nhà hát Lớn Hà Nội năm 1992 với 21 tác phẩm âm nhạc bác học.

Ở lĩnh vực nhạc nhẹ, bà từng hát “Em ơi Hà Nội phố”, “Mưa trên biển vắng”, “Gửi gió cho mây ngàn bay” cùng nhiều ca khúc khác. Dấu ấn của Lê Dung ở dòng nhạc này có phần khác với những nghệ sĩ chuyên hát nhạc nhẹ bởi kỹ thuật và cách xử lý của bà vẫn mang màu sắc cổ điển rõ nét.

Trong sự nghiệp, Lê Dung từng tham gia nhiều cuộc thi và hoạt động giao lưu âm nhạc quốc tế. Bà giành Giải Tư tại cuộc thi quốc tế Những nghệ sĩ hát opera trẻ tổ chức ở Sofia, Bulgaria; Giải Mùa xuân tại Bình Nhưỡng; Giải Người hát dân ca hay nhất tại một cuộc thi âm nhạc quốc tế ở Liên Xô cũ. Bà cũng nhiều lần được mời biểu diễn trong các chương trình giao lưu văn hóa, ngoại giao.

Năm 1984, ở tuổi 33, Lê Dung được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú. Năm 1993, khi 42 tuổi, bà được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân, thuộc nhóm nghệ sĩ được vinh danh ở độ tuổi còn trẻ.

Sau khi tạo dựng vị trí trong lĩnh vực biểu diễn, NSND Lê Dung dành nhiều tâm huyết cho công tác đào tạo.

Bà từng giảng dạy tại Nhạc viện Hà Nội, tham gia đào tạo thanh nhạc bậc cao học và giảng dạy tại nhiều cơ sở âm nhạc ở Hà Nội, TP. HCM cùng Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Quân đội. Học trò của bà có nhiều nghệ sĩ tên tuổi như NSND Tạ Minh Tâm, NSND Thái Bảo, NSƯT Hà Thủy, ca sĩ Phương Nga và NSƯT Việt Hoàn.

Trải qua 2 cuộc hôn nhân, qua đời ở tuổi 50

Phía sau sự nghiệp nghệ thuật nổi bật, cuộc sống riêng của Lê Dung trải qua nhiều biến động. Bà từng kết hôn 2 lần. Ở cuộc hôn nhân đầu tiên, nữ nghệ sĩ có 1 người con trai.

Năm 1991, bà tái hôn với nhà thơ Hồng Thanh Quang. Mối quan hệ này từng nhận được nhiều sự chú ý, song cũng vấp phải không ít ý kiến trái chiều từ dư luận thời điểm đó. Sau 6 năm chung sống, hai người chia tay.

Ca sĩ Ngọc Anh - học trò của Lê Dung, từng nhận xét nữ nghệ sĩ là người dành nhiều tình cảm cho những mối quan hệ của mình. Nhà văn Trần Thị Trường - bạn thân của Lê Dung, cũng mô tả bà là người có đời sống nội tâm phong phú, nhạy cảm và giàu cảm xúc.

Cuối năm 2000, Lê Dung vẫn tham gia các hoạt động nghệ thuật. Sau đó, bà bị tai biến mạch máu não và phải nhập viện điều trị. Ngày 29/1/2001, tức mùng 6 Tết Nguyên đán, NSND Lê Dung qua đời ở tuổi 50. “Người đàn bà hát” ngừng hát, tiếng “chim sơn ca đầu đàn” không còn vang.

Theo lời kể của bác sĩ Trần Quốc Thắng (Bệnh viện Hữu nghị Việt Xô), những ngày trước khi qua đời, Lê Dung nhập viện trong tình trạng tai biến mạch máu não sau khi đi diễn về muộn và tắm khuya, đúng thời điểm thời tiết chuyển lạnh đột ngột. Từ mức nhiệt khoảng 32 độ, nền nhiệt giảm sâu xuống dưới 10 độ trong dịp Tết, được cho là yếu tố bất lợi đối với sức khỏe.

Dù được các bác sĩ tích cực cứu chữa, tình trạng của nữ nghệ sĩ không cải thiện và bà qua đời sau đó ít ngày, vào mùng 6 Tết.

Sự ra đi đột ngột của Lê Dung gây chấn động trong giới nghệ thuật và để lại khoảng trống lớn đối với đời sống thanh nhạc Việt Nam thời điểm đó.

Lễ tang nữ nghệ sĩ thu hút đông đảo đồng nghiệp, học trò và người yêu nhạc. Suốt dọc con phố Trần Khánh Dư (nơi có nhà tang lễ) tràn ngập xe của người đến viếng. Dù khi đó truyền thông không mạnh, mạng xã hội chưa có nhưng người dân khắp cả nước đều bàng hoàng và thương tiếc NSND Lê Dung.

Từ những sân khấu phục vụ chiến sĩ, công nhân thời trẻ đến Nhà hát Lớn Hà Nội, các chương trình giao lưu quốc tế và giảng đường thanh nhạc, Lê Dung đã trải qua một hành trình nghệ thuật đặc biệt. Sự nghiệp của bà kết thúc sớm, song những bản thu và thế hệ học trò tiếp tục theo nghề đã giúp tên tuổi Lê Dung giữ vị trí riêng trong lịch sử âm nhạc Việt Nam hiện đại.