Nữ Giáo sư gốc Hải Phòng là người Việt duy nhất được lấy tên để đặt cho một tiểu hành tinh, từng dạy tại Harvard và nhận giải thưởng 'Nobel Thiên văn'
Sống xa quê hương nhiều năm, bà vẫn dành tình cảm đặc biệt cho Việt Nam, đồng thời tin tưởng vào khả năng của người Việt trong lĩnh vực khoa học.
Nhắc đến những nhà khoa học gốc Việt có dấu ấn trên trường quốc tế, Giáo sư (GS) Lưu Lệ Hằng là một trong những cái tên nổi bật. Bà là nhà thiên văn học đã cùng cộng sự phát hiện Vành đai Kuiper, vùng không gian nằm bên ngoài sao Hải Vương, qua đó góp phần làm thay đổi nhận thức của giới khoa học về cấu trúc và lịch sử hình thành Hệ Mặt Trời.
Bà Lưu Lệ Hằng sinh năm 1963, quê gốc Hải Phòng và sinh tại Sài Gòn. Năm 12 tuổi, bà cùng gia đình sang Mỹ định cư. Sau khi tốt nghiệp Đại học Stanford năm 1984, bà tiếp tục học thạc sĩ tại Đại học California, Berkeley và nhận bằng tiến sĩ vật lý thiên thể tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) năm 1990.
Cơ duyên đưa GS. Hằng đến với thiên văn học bắt đầu trong thời gian bà làm việc tại Phòng thí nghiệm Sức đẩy Phản lực (Jet Propulsion Laboratory) của NASA ở Pasadena. Tại đây, lần đầu tiên bà được tận mắt nhìn thấy những hình ảnh do tàu Voyager gửi về từ các hành tinh trong Hệ Mặt Trời.
Nhớ lại bước ngoặt ấy, bà từng chia sẻ với báo chí Việt Nam: “Thiên văn học với tôi là mối duyên không định trước. Vào thực tập nghiên cứu tại phòng thí nghiệm Jet Propulsion của NASA, tôi lần đầu bị mê hoặc bởi những bức ảnh gửi về từ tàu không gian Voyager. Nó đẹp đến không thể cưỡng nổi”.
Sau trải nghiệm đó, nữ giáo sư quyết định theo đuổi con đường nghiên cứu thiên văn học và trở thành nghiên cứu sinh tại MIT dưới sự hướng dẫn của Giáo sư David Jewitt. 2 người bắt đầu hợp tác trong một dự án nghiên cứu kéo dài nhiều năm, tập trung tìm kiếm những vật thể nằm ở vùng ngoài của Hệ Mặt Trời.
Năm 1987, bà Hằng cùng David Jewitt bắt đầu khảo sát bằng kính thiên văn với mục tiêu tìm kiếm những vật thể ở khoảng cách ít nhất xa như sao Thổ. Sau 5 năm nghiên cứu, đến năm 1992, nhóm của bà phát hiện nhiều vật thể nhỏ quay quanh Mặt Trời ở bên ngoài sao Hải Vương. Những phát hiện này góp phần xác định một vùng tập trung nhiều vật thể băng đá, sau này được gọi là Vành đai Kuiper.
Chia sẻ về quá trình nghiên cứu, Giáo sư Lưu Lệ Hằng nói: “Năm 1987, tôi cùng đồng nghiệp David Jewitt đề ra mục tiêu cần khám phá xem Hệ Mặt trời có thực sự giống như những gì người ta biết lâu nay. Phần bên trong hệ đã được thể hiện khá đầy đủ, gồm trái đất cùng những hành tinh xung quanh và một số tiểu hành tinh...
Chúng tôi bắt đầu khảo sát bằng kính thiên văn để tìm kiếm những đối tượng Hệ Mặt trời mà tối thiểu xa như sao Thổ. Đến năm 1992, sau 5 năm tìm kiếm, chúng tôi phát hiện ra một số lượng lớn các vật thể nhỏ quay quanh Hệ Mặt trời và nằm ngoài sao Hải Vương.
Nhóm vật thể này giờ đây có tên là vành đai Kuiper. Đây là một vành đai gồm nhiều vật thể băng đá bên ngoài sao Hải Vương. Chúng là những gì còn sót lại trong giai đoạn hình thành Hệ Mặt trời…”
Công trình nghiên cứu Vành đai Kuiper đưa tên tuổi GS. Hằng được biết đến rộng rãi trong giới thiên văn học. Bà cũng góp phần phát hiện hơn 30 tiểu hành tinh mới. Để ghi nhận những đóng góp này, một tiểu hành tinh được đặt tên Asteroid 5430 Luu theo tên của bà.
Những thành tựu trong nghiên cứu thiên văn mang về cho bà Lưu Lệ Hằng nhiều giải thưởng quốc tế. Năm 1991, Hiệp hội Thiên văn Mỹ trao cho bà Giải thưởng Annie J. Cannon Award về Thiên văn học.
Năm 2012, bà tiếp tục được trao 2 giải thưởng thiên văn học danh giá. Tháng 3/2012, GS. Hằng nhận Giải Kavli tại Na Uy, giải thưởng được ví như "Nobel Thiên văn học". Đến tháng 5 cùng năm, bà được trao Giải Shaw Thiên văn học, thường được gọi là "Nobel Thiên văn Phương Đông".
Từ năm 1994, bà Hằng giảng dạy tại Khoa Thiên văn học của Đại học Harvard, sau đó chuyển sang Hà Lan giảng dạy tại Đại học Leiden và tiếp tục công tác với vai trò chuyên gia kỹ thuật tại Phòng thí nghiệm Lincoln thuộc MIT.
Bên cạnh hoạt động nghiên cứu, nữ giáo sư gốc Việt còn dành sự quan tâm cho giáo dục, công tác xã hội và bảo vệ môi trường. Năm 2015, bà trở về Việt Nam trong khuôn khổ chương trình “Gặp gỡ Việt Nam” do GS. Trần Thanh Vân, một kiều bào tại Pháp, tổ chức.
Trong những buổi gặp gỡ học sinh, sinh viên, GS. Lưu Lệ Hằng khuyến khích thế hệ trẻ theo đuổi đam mê khoa học, đồng thời sẵn sàng hướng dẫn và giới thiệu cơ hội để các bạn trẻ tiếp tục con đường nghiên cứu.
Mối quan tâm của bà Hằng không chỉ dừng ở khoa học. Trong một lần chia sẻ trên Báo Lao Động về thời gian dạy tiếng Anh cho Tổ chức Cứu trợ trẻ em Nepal, bà kể về những ngôi làng nghèo và điều kiện học tập thiếu thốn mà mình từng chứng kiến. Từ những trải nghiệm đó, bà bày tỏ mong muốn những nỗ lực kết nối, truyền bá khoa học tại Việt Nam sẽ tiếp tục được phát huy.
Tại một cuộc nói chuyện ở Đại học Bách khoa Hà Nội, GS. Hằng cũng bày tỏ sự trăn trở về việc gìn giữ thiên nhiên: “Đất nước của chúng ta xinh đẹp lắm, mong rằng mọi người cùng chung sức bảo vệ vẻ đẹp ấy. Phát triển nhưng xin đừng phá bỏ tài nguyên thiên nhiên”.
Xa quê hương nhiều năm, bà Lưu Lệ Hằng vẫn dành tình cảm đặc biệt cho Việt Nam, đồng thời tin tưởng vào khả năng của người Việt trong lĩnh vực khoa học. Bà cho rằng với sự đầu tư cho giáo dục, niềm đam mê và sự tự tin, người Việt Nam có thể tiếp tục đạt được những thành tựu trên trường quốc tế.
Thông điệp GS. Hằng gửi tới thế hệ trẻ cũng là lời khích lệ về việc theo đuổi những điều mình yêu thích: “Không bao giờ muộn cho một tình yêu. Bạn có thể bắt đầu từ bây giờ!”
