Nữ tướng duy nhất được phong Đô đốc trong lịch sử phong kiến Việt Nam: Đánh hổ cứu 'chồng tương lai', được đặt tên cho nhiều tuyến đường, trường học

Đô đốc Bùi Thị Xuân quê ở Xuân Hòa, huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn xưa (nay thuộc xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai). Hơn 3 thập niên gắn bó với phong trào Tây Sơn, bà trở thành một trong những nữ tướng có vị trí nổi bật trong hàng ngũ võ tướng đương thời.

Năm sinh của nữ tướng Bùi Thị Xuân hiện còn nhiều tranh luận. Sách "Các vị nữ danh nhân Việt Nam" ghi bà sinh năm 1752, trong khi một số tài liệu khác ghi năm 1758.

Nữ tướng Bùi Thị Xuân là con gái ông Bùi Đắc Chí, cháu gọi Thái sư Bùi Đắc Tuyên bằng chú và gọi nữ tướng Bùi Thị Nhạn là cô.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống võ nghệ, nữ tướng Bùi Thị Xuân sớm bộc lộ năng khiếu đặc biệt. Từ nhỏ, bà đã say mê côn quyền, đao kiếm, bắn cung và cưỡi ngựa. Một số tài liệu cho biết bà học võ với Đô thống Ngô Mãnh; dân gian lại lưu truyền câu chuyện một bà cụ sống cô độc bí mật truyền võ cho bà vào ban đêm. Những câu chuyện này góp phần tạo nên hình tượng một nữ nhân có võ nghệ xuất chúng ngay từ thuở thiếu thời.

Năm 15 tuổi, nữ tướng Bùi Thị Xuân đã nổi tiếng trong vùng bởi vẻ đẹp thanh tú và tài võ nghệ. Đây cũng là giai đoạn anh em nhà Tây Sơn chuẩn bị tập hợp lực lượng, chiêu mộ hào kiệt để khởi nghĩa. Theo truyền tụng, trước khi chính thức theo nghĩa quân, bà từng tự xưng là “Tây Sơn nữ tướng”. Khi gặp Nguyễn Huệ, vị thủ lĩnh Tây Sơn đánh giá bà xứng đáng với danh xưng ấy và ban thêm 4 chữ “Cân quắc anh hùng”.

Cuộc gặp định mệnh với võ tướng Trần Quang Diệu

Nữ tướng Bùi Thị Xuân gắn bó với danh tướng, Thiếu phó Trần Quang Diệu trong cả cuộc đời binh nghiệp. Chuyện hai người gặp nhau được lưu truyền qua nhiều dị bản, trong đó phổ biến nhất là câu chuyện Bùi Thị Xuân cứu một tráng sĩ đang giao chiến với hổ.

Theo truyền thuyết, khi ông Trần Quang Diệu trên đường tìm đến vùng Tây Sơn để gia nhập nghĩa quân, ông bất ngờ gặp một con hổ dữ. Trong lúc cuộc vật lộn diễn ra quyết liệt, bà Bùi Thị Xuân đi ngang qua, rút kiếm ứng cứu và đưa người bị thương về nhà chữa trị. Sau thời gian điều trị, hai người kết thành vợ chồng rồi cùng tham gia phong trào Tây Sơn.

Từ đây, bà Bùi Thị Xuân và ông Trần Quang Diệu trở thành một cặp vợ chồng võ tướng hiếm có trong lịch sử Việt Nam. Ông được xếp vào hàng “Tây Sơn Thất hổ tướng”, trong khi bà đứng đầu nhóm được hậu thế gọi là “Tây Sơn Ngũ phụng thư”, gồm những nữ tướng nổi bật của nhà Tây Sơn.

Hai người cùng tham gia cuộc khởi nghĩa từ những năm đầu, trải qua hơn 30 năm biến động, từ thời kỳ phong trào Tây Sơn nổi lên đến khi triều đại này thất thủ trước quân Nguyễn Ánh (vua Gia Long).

Nữ Đô đốc duy nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam

Năm 1771, phong trào Tây Sơn bùng nổ. Nữ tướng Bùi Thị Xuân tham gia từ những năm đầu và từng bước đảm nhiệm các công việc quan trọng trong lực lượng quân sự.

Dấu ấn nổi bật trong sự nghiệp của bà là khả năng tổ chức, huấn luyện và chỉ huy tượng binh. Theo một số tài liệu, ban đầu bà đề xuất tổ chức đội nữ quản tượng với khoảng 30 voi cùng vài trăm người. Lực lượng này về sau được mở rộng đáng kể. Tài liệu của Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho biết dưới quyền bà có 5.000 nữ binh và 200 con voi, với nhiệm vụ chính là bảo vệ Hoàng thành.

Những con voi chiến được huấn luyện bài bản trở thành lực lượng đặc biệt của quân đội Tây Sơn. Nữ tướng Bùi Thị Xuân được giao trọng trách chỉ huy đội tượng binh, đồng thời tổ chức huấn luyện nữ binh. Bà được phong Đô đốc dưới triều Tây Sơn và được xem là vị nữ Đô đốc duy nhất của triều đại này.

Dấu tích hoạt động huấn luyện voi của nữ tướng vẫn được lưu truyền tại quê hương. Gò Xuân Hòa - nơi tương truyền từng được sử dụng để luyện voi, đến nay còn được gọi là “gò tập voi”. Trong chiến trận, Đô đốc Bùi Thị Xuân được mô tả là người trực tiếp cưỡi voi chỉ huy. Đội tượng binh do bà tổ chức góp phần tạo nên sức mạnh của quân Tây Sơn trong nhiều chiến dịch lớn.

Năm 1775, nữ tướng Bùi Thị Xuân tham gia những trận chiến ở Đàng Trong. Đến năm 1785, bà cùng Thiếu phó Trần Quang Diệu tham gia chiến dịch Rạch Gầm - Xoài Mút dưới quyền Nguyễn Huệ, góp phần vào chiến thắng trước quân Xiêm.

Theo nhiều tài liệu và truyền thuyết, trong trận đánh này, Đô đốc Bùi Thị Xuân đã chém tướng Xiêm Lục Côn.

Từ năm 1786-1792, nữ tướng Bùi Thị Xuân cùng chồng nhiều lần theo quân Tây Sơn vào Nam, ra Bắc, tham gia các chiến dịch nhằm đánh bại những thế lực Lê, Trịnh, Nguyễn, từng bước xóa bỏ tình trạng đất nước bị chia cắt bởi ranh giới sông Gianh.

Năm 1789, khi quân Thanh tiến vào Đại Việt, đội tượng binh Tây Sơn tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong chiến dịch Ngọc Hồi - Đống Đa. Những đoàn voi chiến được sử dụng để phá thế phòng thủ của quân Thanh, góp phần vào chiến thắng quyết định đầu Xuân Kỷ Dậu.

Đô đốc Bùi Thị Xuân cùng Thiếu phó Trần Quang Diệu được xem là những tướng lĩnh có công lớn trong giai đoạn Quang Trung lãnh đạo đất nước.

Bên cạnh vai trò trên chiến trường, nữ tướng Bùi Thị Xuân còn được giao nhiệm vụ quản lý địa phương. Khi được giao trấn thủ Quảng Nam, bà tổ chức phát chẩn, xử lý cường hào, khuyến khích sản xuất và chiêu tập người dân khai khẩn đất đai. Trong bối cảnh xã hội nhiều biến động, bà vừa đảm nhiệm công việc quân sự, vừa tham gia ổn định đời sống dân cư.

Việc tổ chức sản xuất, mở mang cày cấy và ổn định xóm làng giúp bà nhận được sự cảm phục của người dân địa phương. Hình ảnh nữ tướng Bùi Thị Xuân vì vậy gắn với cả vai trò võ tướng và người quản lý có trách nhiệm với dân chúng.

Năm 1792, vua Quang Trung đột ngột qua đời. Con trai vua là Cảnh Thịnh Nguyễn Quang Toản lên ngôi khi còn trẻ. Triều Tây Sơn từ đó đối mặt với nhiều vấn đề về quyền lực, trong đó có sự can thiệp sâu của Thái sư Bùi Đắc Tuyên và những cuộc tranh chấp trong nội bộ triều đình. Nữ tướng Bùi Thị Xuân tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong lực lượng bảo vệ kinh đô Phú Xuân.

Năm 1802, dù nhà Tây Sơn trên bước đường thất thủ, bà vẫn giữ vai trò chỉ huy đến cùng, lãnh đạo 5.000 quân trong trận đánh ở Lũy Trấn Ninh (Quảng Bình cũ) khiến quân Nguyễn Ánh vô cùng khiếp sợ.

Tuy nhiên, cuộc phản công cuối cùng thất bại trong bối cảnh lực lượng Tây Sơn suy yếu, thủy quân bị đánh bại và thế trận nhanh chóng tan vỡ. Vua Cảnh Thịnh rút lui. Đô đốc Bùi Thị Xuân cùng lực lượng còn lại tiếp tục tìm đường ra Bắc để hội quân với Thiếu phó Trần Quang Diệu. Trong quá trình rút quân, vợ chồng Trần Quang Diệu - Bùi Thị Xuân cùng con gái bị quân Nguyễn bắt giữ.

Khi vua Gia Long chiêu hàng võ tướng Trần Quang Diệu, ông đáp: "Trung thần không thờ hai vua, nay tôi bị bắt thì chỉ có tội chết. Nếu nhà vua rộng lượng tha cho, như trước đây tôi đã tha cho các tướng ở Quy Nhơn thì tôi sẽ về ở nơi thôn dã, cày ruộng, nộp thuế như người thường dân, chứ nhận chức quan của triều đại mới thì không phải là trượng phu". Sau đó, vợ chồng tướng Trần Quang Diệu - Bùi Thị Xuân và cô con gái 15 tuổi đều bị xử tội chết.

Cuộc đời nữ tướng Bùi Thị Xuân để lại dấu ấn đặc biệt bởi bà tham gia phong trào Tây Sơn từ giai đoạn đầu, giữ vai trò quân sự quan trọng qua nhiều chiến dịch và chiến đấu đến những năm cuối cùng của triều đại.

Hình ảnh nữ tướng này cũng được các tác giả văn học khai thác qua nhiều thời kỳ. Những tác phẩm viết về nhân vật lịch sử thường kết hợp tư liệu với hư cấu nghệ thuật, mở rộng đời sống nội tâm và những hoàn cảnh riêng của nhân vật.

Ngày nay, tên của Đô đốc Bùi Thị Xuân được đặt cho nhiều tuyến đường, trường học tại các địa phương. Tại quê hương Bình Định cũ (nay thuộc Gia Lai), đền thờ Đô đốc Bùi Thị Xuân là nơi tưởng niệm nữ tướng Tây Sơn. Hàng năm, lễ giỗ bà được tổ chức vào ngày mùng 6 tháng 11 Âm lịch.

* Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Cuộc đời nữ tướng Bùi Thị Xuân: Anh hùng và bi thảm - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

- Nữ Đô đốc Bùi Thị Xuân, người tạo nên đội tượng binh của quân Tây Sơn - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

- Bùi Thị Xuân – Nữ tướng tài ba của phong trào Tây Sơn - Câu chuyện lịch sử