Phát hiện gần 47 tấn vàng dưới các tán rừng

Ẩn dưới những cánh rừng rộng lớn của Amazon là nguồn tài nguyên khoáng sản có giá trị kinh tế lớn đối với Brazil. Tuy nhiên, đằng sau hoạt động khai thác vàng là những vấn đề ngày càng đáng chú ý, từ nguồn gốc khoáng sản đến những tổn hại đối với hệ sinh thái rừng nhiệt đới.

Theo nghiên cứu do Cơ quan Quốc gia về Khai khoáng Brazil (ANM) công bố tháng 7/2026, Amazon Legal chiếm 48,2% tổng số hồ sơ liên quan đến các khoáng sản quan trọng và chiến lược của Brazil. Vàng đứng đầu với tỷ lệ 67%, tiếp theo là thiếc với 10% và đồng với 7,3%.

Sức hút kinh tế của khu vực còn thể hiện qua dòng vốn đầu tư. Trong giai đoạn 2006-2024, các mỏ và nhà máy chế biến khoáng sản chiến lược tại Amazon Legal thu hút 40,4 tỷ real, chưa tính quặng sắt.

Những con số này cho thấy Amazon không chỉ có ý nghĩa sinh thái mà còn giữ vị trí đáng kể trong ngành khai khoáng Brazil. Bài toán đặt ra là làm thế nào khai thác nguồn tài nguyên này mà không tiếp tục làm tổn hại khu rừng.

Siết quản lý nguồn vàng

Brazil đang tăng cường kiểm soát hoạt động khai thác vàng. Tháng 7/2026, ANM thông qua quy định mới đối với giấy phép khai thác dạng garimpo, yêu cầu giới hạn diện tích khai thác, công khai danh sách thành viên hợp tác xã và chứng minh hoạt động khai thác thực tế khi gia hạn giấy phép.

Theo ANM, những thay đổi này nhằm hạn chế tình trạng tập trung quyền khai thác, đầu cơ giấy phép và lợi dụng giấy phép để đưa vàng có nguồn gốc bất hợp pháp vào thị trường chính thức.

Đến tháng 8/2026, cơ quan này tiếp tục nhấn mạnh việc truy xuất nguồn gốc, kết hợp dữ liệu và các công cụ phân tích để giám sát chuỗi vàng. Đây được xem là hướng đi quan trọng nhằm hạn chế hoạt động bất hợp pháp và nâng cao hiệu quả kiểm tra.

Thách thức nằm ở chỗ vàng khai thác trái phép vẫn có thể đi vào hệ thống giao dịch hợp pháp thông qua những lỗ hổng trong cơ chế cấp phép và truy xuất nguồn gốc.

Quy mô vấn đề từng được thể hiện trong nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc Đại học Liên bang Minas Gerais (UFMG), phối hợp với Văn phòng Công tố Liên bang Brazil (MPF), về hoạt động khai thác vàng tại Itaituba, bang Pará.

Theo dữ liệu được nhóm nghiên cứu phân tích, khu vực này ghi nhận 46,8 tấn vàng được sản xuất trong nửa đầu năm 2021. Khoảng 26% sản lượng được đánh giá có khả năng liên quan đến nguồn vàng bất hợp pháp. Itaituba là một trong những trung tâm khai thác vàng quan trọng của Amazon Brazil.

Cần lưu ý, 46,8 tấn là lượng vàng được ghi nhận trong hoạt động sản xuất tại khu vực nghiên cứu, không phải trữ lượng của một mỏ vàng mới được phát hiện. Nghiên cứu tập trung vào nguồn gốc vàng, qua đó cho thấy những vấn đề trong việc kiểm soát dòng khoáng sản từ nơi khai thác đến thị trường.

Đất mất khả năng nuôi dưỡng cây non

Tác động của khai thác vàng không chỉ nằm ở vấn đề nguồn gốc tài nguyên. Một nghiên cứu được công bố ngày 2/6 trên tạp chí Communications Earth & Environment tìm hiểu nguyên nhân cây cối không thể mọc trở lại tại những khu vực từng bị khai thác vàng.

Tại đây, các nhóm khai thác quy mô nhỏ chủ yếu sử dụng máy hút bùn, cần lượng nước lớn để hút trầm tích và cát từ lòng sông nhằm tìm kiếm các hạt vàng. Quá trình này cuốn trôi hoàn toàn lớp đất giàu đất sét và chất dinh dưỡng.

Sau khai thác, địa hình bị biến đổi thành những hố cạn khô. Một số hố có diện tích rộng bằng sân bóng đá, xung quanh là các đụn cát cao tới 7 m. Những thay đổi này khiến việc phục hồi thảm thực vật trở nên khó khăn.

Để đánh giá tác động của hoạt động khai thác, nhóm nghiên cứu kết hợp nhiều phương pháp, gồm cảm biến từ xa, phân tích điện trở suất đất, đo đạc tính chất đất và sử dụng camera nhiệt tự động gắn trên thiết bị bay không người lái (drone). Phân tích điện trở suất đất là kỹ thuật đo khả năng di chuyển của nước trong đất.

Kết quả cho thấy chất thải từ khai thác vàng khiến nước thấm xuống nhanh hơn nhiều so với đất rừng nguyên sinh. Đất vì thế khó giữ được độ ẩm cần thiết, trong khi nhiệt độ tăng do không còn bóng râm từ cây cối.

Trong điều kiện đó, rễ cây non khó bám vào đất. Ngay cả những cây được trồng lại sau khai thác cũng không thể sống sót, khiến quá trình phục hồi rừng gặp trở ngại.

36.000 ha khai thác mới trong nửa đầu năm 2026

Sức ép từ hoạt động khai thác vàng đang lan rộng trên toàn lưu vực Amazon. Theo Amazon Mining Watch, tính đến hết quý II/2026, hoạt động khai thác vàng đã tác động tổng cộng khoảng 1,149 triệu ha.

Riêng trong 6 tháng đầu năm 2026, khoảng 36.000 ha diện tích khai thác mới xuất hiện tại cả 9 quốc gia thuộc lưu vực Amazon. Brazil ghi nhận diện tích lớn nhất với 12.700 ha, tiếp theo là Peru với 8.100 ha và Guyana với 7.700 ha.

Những số liệu này cho thấy khai thác vàng không còn là vấn đề giới hạn trong một số khu mỏ riêng lẻ mà đã trở thành thách thức đối với nhiều quốc gia trong khu vực. Khi hoạt động khai thác vẫn mở rộng, việc kiểm soát nguồn gốc vàng và khôi phục những khu đất bị tàn phá tiếp tục là những bài toán lớn đối với Amazon.