Quốc gia không có quân đội chi hơn 905 tỷ đồng xây siêu nhà tù 5.100 chỗ, mạnh tay trấn áp tội phạm ma túy
Quốc gia nhiều thập niên được xem là một trong những nơi yên bình nhất Trung Mỹ đang thay đổi mạnh cách tiếp cận với tội phạm có tổ chức khi nạn buôn ma túy và bạo lực ngày càng gia tăng.
Ngày 14/10, Tổng thống Costa Rica Laura Fernandez đã khánh thành Trung tâm Giam giữ An ninh Cao chống Tội phạm Có tổ chức, hay CACCO, một “siêu nhà tù” có sức chứa 5.100 phạm nhân và tổng vốn đầu tư khoảng 35 triệu USD, tương đương khoảng 905,7 tỷ đồng.
Công trình được xây dựng theo mô hình nhà tù CECOT của El Salvador, biểu tượng trong chiến dịch trấn áp băng đảng của Tổng thống Nayib Bukele.
Bà Fernandez tuyên bố cơ sở mới sẽ áp dụng một mô hình cứng rắn hơn với những tội phạm nguy hiểm nhất và đặt mục tiêu đưa Costa Rica trở thành một hình mẫu về an ninh nhà tù.
CACCO có sức chứa tương đương khoảng 20% tổng số phạm nhân hiện nay của Costa Rica. Những đợt chuyển tù nhân đầu tiên dự kiến bắt đầu vào cuối tháng 10.
Từ điểm trung chuyển “thụ động” thành mắt xích trong mạng lưới ma túy
Trong nhiều năm, Costa Rica chủ yếu đóng vai trò là tuyến trung chuyển ma túy từ Nam Mỹ đi các thị trường khác.
Tuy nhiên, vị trí địa lý đặc biệt, với bờ biển hướng ra cả Thái Bình Dương lẫn Caribe, cùng hệ thống cảng biển phát triển, dần khiến quốc gia này hấp dẫn hơn với các mạng lưới buôn ma túy quốc tế.
Cảng Moín tại tỉnh Limón trở thành một trong những điểm trung chuyển cocaine quan trọng sang châu Âu. InSight Crime cho biết phần lớn bạo lực tại Costa Rica những năm gần đây liên quan đến các nhóm tội phạm tranh giành quyền kiểm soát cảng và tuyến vận chuyển ma túy.
Theo các chuyên gia, sự hiện diện của các băng nhóm quốc tế như Sinaloa và Jalisco của Mexico, Clan del Golfo của Colombia hay Tren de Aragua của Venezuela đã làm thị trường tội phạm tại Costa Rica phức tạp hơn.
Cạnh tranh giữa các đường dây lớn kéo theo xung đột giữa những nhóm địa phương làm trung gian. Việc thanh toán bằng ma túy thay cho tiền mặt cũng góp phần hình thành thị trường tiêu thụ trong nước, từ đó đẩy bạo lực tăng cao.
Kỷ lục hơn 900 vụ giết người
Bước ngoặt đến vào năm 2023, khi Costa Rica ghi nhận hơn 900 vụ giết người, mức cao nhất trong lịch sử nước này.
Số liệu tư pháp được Reuters dẫn cho thấy năm đó có 905 vụ, trong khi InSight Crime thống kê 907 vụ. Dù khác biệt nhỏ về phương pháp thống kê, cả hai nguồn đều xác nhận đây là năm chết chóc nhất từng được ghi nhận.
Tình trạng bất an từ đó trở thành một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu tại Costa Rica và thúc đẩy chính phủ áp dụng các biện pháp mạnh tay hơn.
Người tiền nhiệm của bà Fernandez, ông Rodrigo Chaves, từng cử Bộ trưởng An ninh tới thăm CECOT tại El Salvador và tìm hiểu mô hình chống băng đảng của Tổng thống Bukele.
Phía El Salvador sau đó hỗ trợ thiết kế cho nhà tù mới của Costa Rica.
“Hiệu ứng Bukele” lan rộng ở Mỹ Latin
CECOT đã trở thành hình mẫu được nhiều nước Mỹ Latinh chú ý. Ecuador đã mở một nhà tù theo hướng tương tự, trong khi Honduras và Peru cũng từng nghiên cứu hoặc công khai quan tâm tới mô hình này.
Chiến dịch an ninh của Tổng thống Bukele giúp El Salvador kéo tỷ lệ giết người xuống mức thấp kỷ lục, nhưng đồng thời vấp phải chỉ trích từ các tổ chức nhân quyền liên quan tới việc bắt giữ hàng loạt trong tình trạng khẩn cấp bắt đầu từ năm 2022.
Hơn 91.000 người đã bị bắt trong chiến dịch này, và giới phê bình đặt câu hỏi về thủ tục tố tụng cũng như nguy cơ bắt nhầm người.
Dù vậy, cách tiếp cận cứng rắn này vẫn có sức hấp dẫn lớn về mặt chính trị.
Ecuador đã mở một nhà tù tương tự vào năm ngoái. Honduras từng lên kế hoạch xây cơ sở giam giữ trên một hòn đảo, dù dự án chưa thành hiện thực.
Tại Peru, Keiko Fujimori mới đây cũng thông báo sẽ tới El Salvador trong bối cảnh số vụ giết người và tống tiền gia tăng.
Nhiều chính phủ trong khu vực đang chuyển sang những biện pháp mạnh tay hơn đối với tội phạm có tổ chức, trong xu hướng cũng nhận được sự ủng hộ từ chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Costa Rica siết từ nhà tù đến dẫn độ
Siêu nhà tù mới không phải biện pháp duy nhất Costa Rica triển khai.
Năm 2025, chính phủ nước này tiến hành cải cách hiến pháp để cho phép dẫn độ công dân Costa Rica ra nước ngoài trong các vụ án liên quan tới buôn bán ma túy và khủng bố.
Tháng 3 năm nay, những vụ dẫn độ đầu tiên sang Mỹ đã diễn ra, trong đó có Celso Gamboa, cựu bộ trưởng an ninh và cựu thẩm phán Tòa án Tối cao, người bị cáo buộc liên quan tới buôn bán ma túy.
Những tháng gần đây, Costa Rica cũng thực hiện nhiều vụ bắt giữ lớn, trong đó có Alejandro Arias Monge, biệt danh “Diablo”, người từng bị coi là trùm ma túy bị truy nã gắt gao nhất nước.
Tổng thống Fernandez đồng thời thông báo mở điều tra đối với khoảng 200 cảnh sát.
Song song với chiến dịch trong nước, Costa Rica tiếp tục thắt chặt hợp tác an ninh với Mỹ, bao gồm các thỏa thuận tiếp nhận người di cư bị trục xuất và tham gia sáng kiến Shield of the Americas với hoạt động tuần tra hàng hải.
Việc đưa CACCO vào hoạt động vì thế không chỉ là câu chuyện xây thêm nhà tù. Nó đánh dấu sự thay đổi đáng kể trong chính sách an ninh của Costa Rica, từ một quốc gia lâu nay dựa nhiều vào hình ảnh ổn định và ôn hòa sang cách tiếp cận cứng rắn hơn trước sức ép từ ma túy, băng đảng và bạo lực có tổ chức.
