'Thành phố ngầm' dài 250km duy nhất của Việt Nam, đang được khẩn trương hoàn thiện hồ sơ công nhận Di sản Thế giới

Từ “làng ngầm” khói lửa đến kiệt tác kỹ thuật quân sự của thế kỷ XX

Nằm cách trung tâm TP.HCM khoảng 70km về phía Tây Bắc, Địa đạo Củ Chi được biết đến là một di tích độc đáo sở hữu hệ thống hầm ngầm vô cùng phức tạp.

Quá trình hình thành nơi đây bắt đầu từ năm 1946 tại hai xã Tân Phú Trung và Phước Vĩnh Ninh cũ (nay thuộc địa bàn xã Củ Chi), khi những nhát cuốc đầu tiên của người dân đã mở ra các căn hầm ếch thô sơ khoét thẳng đứng xuống lòng đất, với phần miệng nhỏ chỉ vừa đủ chỗ cho một người ngồi.

Dưới làn đạn chiến tranh khốc liệt, bằng đôi tay lao động cần cù, ý chí bền bỉ cùng tri thức dân gian thấu đáo về địa chất, quân và dân Củ Chi đã khéo léo kết nối những căn hầm lẻ tẻ ấy thành một hệ thống địa đạo liên xã liền mạch và kiên cố.

Đến giai đoạn 1961-1965, khi bom đạn chiến tranh leo thang đỉnh điểm, hệ thống này được hoàn thiện và mở rộng quy mô lớn khắp 6 xã phía Bắc huyện Củ Chi, tạo thành một hệ thống hầm phức tạp dài khoảng 250km ẩn sâu dưới lòng đất.

Với kết cấu gồm nhiều tầng, nhiều ngách thông nhau, nơi đây tích hợp đầy đủ công năng từ hầm ở, hầm hội họp, trạm xá cứu chữa thương bệnh binh, kho chứa lương thực cho đến hệ thống ụ chiến đấu, giao thông hào và hầm chông hiểm hóc trên mặt đất.

Chính cấu trúc độc đáo và quy mô hoành tráng ấy đã biến Củ Chi thành một “làng ngầm” thực thụ, minh chứng cho sức mạnh sinh tồn diệu kỳ. Hơn thế nữa, các chuyên gia và nhà nghiên cứu lịch sử đều thống nhất rằng đây chính là một trong những công trình ngầm vĩ đại nhất của Việt Nam trong thế kỷ XX.

Dấu ấn toàn cầu và hành trình chinh phục danh hiệu Di sản Thế giới

Nhận thức được tầm vóc lịch sử và kiến trúc đặc biệt, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định xếp hạng Địa đạo Củ Chi là Di tích Quốc gia đặc biệt vào tháng 12/2015.

Đến năm 2020, UBND TP.HCM đã chính thức giao Sở Văn hóa và Thể thao phối hợp cùng các ban ngành khẩn trương xây dựng hồ sơ khoa học để trình UNESCO công nhận nơi đây là Di sản thế giới.

Trong bản báo cáo tóm tắt di sản vừa được hoàn thiện và chuyển đến Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (hoàn thành giai đoạn 1), hội đồng chuyên môn đã xác định Địa đạo Củ Chi hoàn toàn thỏa mãn 2 trên tổng số 10 tiêu chí khắt khe của UNESCO về giá trị nổi bật toàn cầu.

Cụ thể, theo tiêu chí (IV), địa đạo là một minh chứng sống động, nổi bật về một quần thể kiến trúc và kỹ thuật minh họa cho một giai đoạn lịch sử trọng đại của nhân loại, trong đó cấu trúc tinh vi, kiên cố và đầy biến hóa dưới lòng đất không chỉ phản ánh trí tuệ quân sự đỉnh cao mà còn biểu thị khát vọng hòa bình cháy bỏng của dân tộc Việt Nam và toàn nhân loại.

Bên cạnh đó, theo tiêu chí (V), di tích thể hiện sự tương tác hoàn hảo giữa con người và môi trường tự nhiên khi dựa trên đặc điểm địa chất đặc trưng với chất đất khô ráo, cứng chắc kết hợp cùng địa hình đồi gò, rừng rậm và hệ thống sông rạch bao quanh để kiến tạo nên một công trình cư trú, phòng thủ và chiến đấu độc đáo bậc nhất.

Theo lộ trình dự kiến, sau khi nhận được sự đồng thuận từ các cơ quan trung ương và Thủ tướng Chính phủ, giai đoạn 2 của đề án sẽ được triển khai kéo dài từ 4-5 năm, qua đó đến năm 2027, TP.HCM sẽ hoàn thiện toàn bộ hồ sơ để chính thức đề nghị UNESCO đưa Địa đạo Củ Chi vào danh mục Di sản Thế giới.

Khi giá trị lịch sử hào hùng hòa quyện cùng trải nghiệm du lịch sinh thái đặc sắc

Không chỉ mang giá trị lịch sử và pháp lý quốc tế to lớn, ngày nay Địa đạo Củ Chi còn là một tọa độ du lịch hấp dẫn hàng đầu, thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế. Trải qua thời gian, một số đoạn địa đạo đã bị mai một. Hiện tại, hai khu vực được bảo tồn nguyên vẹn và quy mô nhất là Khu di tích Bến Dược (xã Phú Mỹ Hưng) và Khu di tích Bến Đình (xã Nhuận Đức).

Khi đặt chân đến đây, du khách sẽ được trải nghiệm một hành trình đa giác quan đầy cảm xúc thông qua nhiều hoạt động đặc sắc. Bạn có thể trực tiếp thử cảm giác “chui hầm” huyền thoại bằng cách luồn lách qua những đoạn đường hầm thu nhỏ nằm sâu trong lòng đất để cảm nhận phần nào sự gian khổ, ngột ngạt nhưng vô cùng kiên cường của các chiến sĩ cách mạng xưa. Đồng thời, du khách cũng có dịp mục sở thị hệ thống quân sự ngoài trời với các loại hầm công sự, ụ chiến đấu, bẫy chông tinh vi được tái hiện chân thực dưới bóng râm của những rặng cây cổ thụ và thảm rừng xanh mát.

Không những thế, hành trình khám phá còn mang lại những phút giây thư giãn thú vị tại khu chợ dã chiến mang đậm âm hưởng làng quê để thưởng thức món sắn (khoai mì) luộc chấm muối mè - món ăn thanh đạm gắn liền với năm tháng gian khó của quân dân Củ Chi. Du khách cũng sẽ được tham quan khu tái hiện vùng giải phóng để khám phá bức tranh sinh hoạt, sản xuất và chiến đấu qua các mô hình nhà cửa, trường học, bệnh xá được dựng lại sống động.

Với tổng diện tích quy hoạch dự kiến cho khu vực đề cử di sản thế giới rộng khoảng 17,7ha bao gồm các cụm Địa đạo Cây Da, Bến Dược, Bến Đình, Xóm Bung và An Bình, Địa đạo Củ Chi đang từng bước chuyển mình mạnh mẽ.

Nơi đây không chỉ giữ trọn vẹn hồn cốt của lịch sử dân tộc mà còn vươn xa ra thế giới, trở thành niềm tự hào rạng rỡ của du lịch Việt Nam trên bản đồ di sản toàn cầu.