Tiến sĩ Việt đứng sau viên thuốc tiêu chảy chưa đến 1.000 đồng, giờ là 'kho báu y học' được cả thế giới nghiên cứu

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, viên thuốc Berberin màu vàng vẫn hiện diện trong tủ thuốc của nhiều gia đình Việt với giá thành rất thấp. Ít ai biết rằng, đằng sau loại thuốc quen thuộc ấy là một hành trình nghiên cứu đầy gian nan diễn ra trong những năm tháng chiến tranh, khi đất nước thiếu thốn mọi mặt và dịch bệnh hoành hành.

TS. DS. Phan Quốc Kinh (1937–2019) là một trong những nhà khoa học tiêu biểu của ngành dược Việt Nam, từng giữ cương vị Chủ nhiệm Bộ môn Hóa dược, Trường Đại học Dược Hà Nội. Suốt nhiều thập kỷ nghiên cứu, ông theo đuổi quan điểm khai thác nguồn dược liệu bản địa để tạo ra những loại thuốc phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Không chỉ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, ông còn dành nhiều thời gian khảo sát thực địa, tìm hiểu các bài thuốc dân gian và giá trị của cây thuốc Việt. Chính tư duy kết hợp giữa khoa học hiện đại với nguồn tài nguyên dược liệu trong nước đã tạo nên dấu ấn lớn nhất trong sự nghiệp của ông.

Đầu những năm 1970, miền Bắc đối mặt với dịch lỵ và tiêu chảy cấp diễn biến nghiêm trọng. Trong điều kiện chiến tranh, việc nhập khẩu thuốc gần như không thể thực hiện, còn các loại kháng sinh khi đó vô cùng khan hiếm.

Trước yêu cầu cấp bách phải nhanh chóng tìm ra thuốc điều trị, TS. DS. Phan Quốc Kinh cùng nhóm nghiên cứu đã nhận nhiệm vụ khai thác nguồn dược liệu trong nước để sản xuất thuốc phục vụ chống dịch.

Sau khi khảo cứu hàng trăm bài thuốc dân gian và sàng lọc hàng chục loài cây có tiềm năng, nhóm nghiên cứu tập trung vào các cây chứa alcaloid berberin như hoàng đằng, vàng đắng và một số loài thực vật thuộc họ Hoàng liên. Từ những nguyên liệu mọc tự nhiên trong rừng, họ đã xây dựng quy trình chiết xuất Berberin clorid đạt tiêu chuẩn sử dụng trong điều trị.

Đó là thành tựu mang ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh đất nước bị bao vây, cấm vận, nguồn nguyên liệu hóa dược gần như không có. Việc chủ động sản xuất được hoạt chất từ cây thuốc Việt Nam không chỉ giải quyết nhu cầu trước mắt mà còn mở ra hướng phát triển mới cho ngành công nghiệp dược trong nước.

Theo nhiều tư liệu ghi nhận, trước khi đưa vào sử dụng rộng rãi, những lô Berberin đầu tiên đã được các bác sĩ và chuyên gia đầu ngành trực tiếp đánh giá hiệu quả và độ an toàn trong điều kiện thực tế.

Sau đó, Berberin nhanh chóng được sản xuất với số lượng lớn để cung cấp cho các bệnh viện, tuyến điều trị và nhiều địa phương đang có dịch. Loại thuốc này góp phần quan trọng trong điều trị bệnh lỵ và tiêu chảy do vi khuẩn, giúp giảm đáng kể gánh nặng bệnh tật trong giai đoạn khó khăn của đất nước. Thành công ấy không chỉ là kết quả của một công trình khoa học, mà còn là minh chứng cho khả năng tự chủ của nền dược học Việt Nam trong hoàn cảnh chiến tranh.

Sau khi hoàn thành nhiệm vụ chống dịch, TS. DS. Phan Quốc Kinh tiếp tục cống hiến cho công tác giảng dạy, nghiên cứu và đào tạo nhiều thế hệ dược sĩ. Ông tham gia phát triển nhiều sản phẩm thuốc từ dược liệu, góp phần đặt nền móng cho hướng nghiên cứu hóa dược từ nguồn tài nguyên bản địa.

Trong khi Berberin nhiều năm được người Việt sử dụng chủ yếu để hỗ trợ điều trị tiêu chảy và bệnh đường tiêu hóa, những nghiên cứu quốc tế gần đây đã mở rộng hiểu biết về hoạt chất này. Nhiều công trình cho thấy berberin còn được nghiên cứu về tiềm năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết, cải thiện rối loạn lipid máu, chống viêm và một số hướng ứng dụng khác. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng những tác dụng này vẫn cần được đánh giá theo từng chỉ định cụ thể và người bệnh không nên tự ý sử dụng thay thế các phác đồ điều trị chuẩn.

Điều đáng trân trọng là, trong khi thế giới ngày càng quan tâm đến berberin như một hoạt chất đầy triển vọng, Việt Nam đã chủ động nghiên cứu, sản xuất và ứng dụng nó từ hơn 50 năm trước nhờ tầm nhìn của những nhà khoa học như TS. DS. Phan Quốc Kinh.

TS. DS. Phan Quốc Kinh qua đời năm 2019, để lại nhiều tiếc thương trong giới khoa học. Ông không phải là người thường xuyên xuất hiện trước công chúng, nhưng tên tuổi của ông gắn liền với một trong những thành tựu tiêu biểu của ngành dược Việt Nam thế kỷ XX.

Ngày nay, viên Berberin vẫn được bán với giá rất thấp và hiện diện trong nhiều gia đình. Giá trị của nó không chỉ nằm ở tác dụng điều trị mà còn là biểu tượng của tinh thần tự lực, sáng tạo và khát vọng cứu người của các nhà khoa học Việt Nam trong những năm tháng gian khó.

Đôi khi, những thành tựu lớn lao nhất không đến từ các phòng thí nghiệm hiện đại hay những công nghệ đắt tiền, mà bắt đầu từ sự am hiểu cây cỏ quê hương, lòng tận tụy với người bệnh và niềm tin rằng khoa học có thể thay đổi cuộc sống. Đó cũng chính là di sản bền vững nhất mà TS. DS. Phan Quốc Kinh để lại cho nền y dược Việt Nam.