Trật tự tiền tệ toàn cầu rung chuyển: Loạt NHTW tháo chạy khỏi USD, dự trữ vàng lên cao nhất 30 năm

Chỉ 15 phút sau khi cất cánh, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Serbia bất ngờ nhận cuộc gọi khẩn. Một lô vàng trị giá hàng triệu USD, dự kiến đưa vào kho bảo mật tại Belgrade, đã bị bỏ quên ngay trên đường băng tại một sân bay Thụy Sĩ.

Trong vận tải hàng không, ngay cả kim loại quý có giá trị lớn như vàng thỏi cũng không được ưu tiên. Rau củ tươi, hoa và hàng dễ hư hỏng vẫn được xếp trước. “Chúng tôi đã học một bài học đắt giá”, bà Tabaković kể lại tại một hội nghị cuối năm ngoái.

Serbia là một trong nhiều quốc gia đang khẩn trương gom vàng, đảo ngược tư duy kinh tế truyền thống trong nhiều thập kỷ và góp phần đẩy giá vàng thế giới tăng mạnh.

Trong bối cảnh Washington gây sức ép lên tính độc lập của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ, khiến thị trường tài chính chao đảo, giá vàng đã lập đỉnh mới 4.643 USD/ounce trong tuần này và nhiều dự báo cho rằng sẽ đạt mốc 5.000 USD trong năm nay.

Kể từ khi ông Donald Trump phá vỡ trật tự đa phương, cả nhà đầu tư tư nhân lẫn ngân hàng trung ương đều gia tăng nắm giữ vàng. Tỷ trọng vàng trong dự trữ toàn cầu đã tăng gấp 2 lần trong vòng 10 năm lên hơn 25% tổng tài sản dự trữ, mức cao nhất gần 30 năm.

Một phần đến từ giá vàng leo thang, song giới chuyên gia nhận định các ngân hàng trung ương đang xem vàng như tấm chắn bảo hiểm trước rủi ro toàn cầu. Nhiều quốc gia đồng thời rút vàng khỏi kho dự trữ tại nước ngoài và cắt giảm phụ thuộc vào USD.

“Thế giới đã chuyển từ Pax Americana sang hỗn loạn địa chính trị. Đó là luật rừng khi nhìn những gì Mỹ thực hiện”, Raphaël Gallardo, kinh tế trưởng tại Carmignac, nhận định.

Theo ông, cả nhà đầu tư tư nhân lẫn quốc gia đều không còn tin tài sản tính theo USD là an toàn khi chúng có thể bị tịch thu chỉ sau một đêm. “USD đang mất uy tín với vai trò là điểm neo danh nghĩa của hệ thống tiền tệ toàn cầu, khi Fed và Quốc hội Mỹ đánh mất sự tin cậy”.

Vai trò dự trữ thay đổi

Dự trữ ngoại hối từng dựa chủ yếu vào USD kết hợp euro, yen, bảng Anh cùng vàng và trái phiếu. Chúng đảm bảo lòng tin thị trường và ổn định tỷ giá khi biến động.

Trong lịch sử, các đồng tiền từng được neo giá vào vàng theo mô hình Bretton Woods năm 1944. Tuy nhiên, liên kết đó bị chấm dứt trong thập niên 1970 khi Tổng thống Richard Nixon tách USD khỏi vàng. Từ đó, tỷ giá được quyết định bởi cung cầu thị trường.

Tuy nhiên, vị thế USD suy yếu rõ rệt khi Mỹ gia tăng can thiệp chính trị vào Fed, thâm hụt ngân sách phình to và sử dụng trừng phạt tài chính, bao gồm đóng băng dự trữ Nga sau khi Moscow tấn công Ukraine.

Dù vậy, chưa có đối thủ đủ tầm thay thế. Tỷ trọng USD trong dự trữ toàn cầu đã giảm từ 66% xuống còn khoảng 57% trong vòng 10 năm, chủ yếu vì các đồng tiền khác như euro, yên hay nhân dân tệ thiếu quy mô toàn cầu. Hệ quả là vàng trở thành lựa chọn thay thế.

Tháng 6/2025, giá vàng tăng mạnh khiến kim loại quý này đã vượt euro trở thành tài sản dự trữ quan trọng thứ hai thế giới sau USD.

“Không có ứng viên thay thế USD. Vàng tỏa sáng mặc định”, Gallardo nói. “Thế giới quay lại cái mà John Maynard Keynes từng gọi là ‘tàn tích man rợ’, bởi vàng không phải là nợ của bất kỳ ai.”

Làn sóng gom và hồi hương vàng

Khảo sát của Invesco với 50 ngân hàng trung ương cho thấy khoảng 50% có kế hoạch tăng tỷ trọng vàng và gần 70% muốn đưa vàng trữ ở nước ngoài về trong nước.

“Vàng luôn là nơi trú ẩn cuối cùng. Trong bất ổn, ngân hàng trung ương tăng tích lũy như hàng phòng thủ nếu tiền pháp định thất bại”, Rod Ringrow, lãnh đạo khách hàng chính thức tại Invesco nói.

Sau xung đột Nga - Ukraine, xu hướng “vũ khí hóa dự trữ” khiến nhiều ngân hàng trung ương xem lại rủi ro gửi vàng ở nước ngoài.

Trong lịch sử, nhiều ngân hàng trung ương gửi vàng tại London, Thụy Sĩ và New York, nơi có thị trường vàng phát triển, chính trị ổn định. Ngân hàng Anh là trung tâm lớn nhất, lưu giữ khoảng 400.000 thỏi vàng cho khoảng 70 thể chế chính thức, trị giá hơn nửa nghìn tỷ USD.

Tuy nhiên, việc “hồi hương vàng” không dễ. Venezuela hiện không thể tiếp cận số vàng trị giá 2 tỷ USD tại Ngân hàng Anh do London không công nhận chính quyền Caracas. Nga cũng đe dọa Bỉ về phần dự trữ đang bị đóng băng.

Ngoài Serbia, Ấn Độ, Hungary và Thổ Nhĩ Kỳ đều đã đưa vàng về nước. Ba Lan vận chuyển hàng trăm tấn vàng từ Anh, Mỹ và Canada. Đức là quốc gia tiên phong từ thập niên 2010, rút vàng khỏi Mỹ và Pháp vì lo ngại trong Chiến tranh Lạnh.

Các quốc gia tích trữ nhiều nhất hiện nay là những nước đối mặt rủi ro địa chính trị, dẫn đầu gồm Ba Lan, Kazakhstan, Azerbaijan và Trung Quốc. Bắc Kinh đã gom hơn 2.000 tấn vàng, đứng thứ 6 toàn cầu, dù Mỹ vẫn dẫn đầu với 8.000 tấn tại Fort Knox.

Tương lai của USD

Một vài chính phủ đi theo hướng ngược lại. Anh từng bán mạnh vàng giai đoạn cuối thập niên 1990 khi Gordon Brown làm Bộ trưởng Tài chính, bán 401 tấn trong tổng số 715 tấn, đúng thời kỳ giá chạm đáy.

Một số chuyên gia nhận định tài sản kỹ thuật số có thể trở thành kênh dự trữ mới, nhưng thị trường tiền số quá biến động và phần lớn vẫn neo giá theo USD hoặc vàng.

Jonathan Fortun, Viện Tài chính Quốc tế, nhận định: “Vàng đang thăng hoa, tiền số có thể là bước kế tiếp, nhưng chưa tài sản nào thực sự sánh được USD. Nếu thế giới dùng vàng để trao đổi, đó không phải là vấn đề lớn nhất, mà là dấu hiệu cho thấy khủng hoảng sâu rộng hơn”.

Theo Guardian