Trung Quốc âm thầm 'nắm thóp' ông Trump?

Sau khi Tổng thống Donald Trump trải thảm đỏ đón Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại hội nghị thượng đỉnh hồi tuần trước, Mỹ và Trung Quốc đã nhất trí hướng tới việc giảm thuế đối với lượng hàng hóa trị giá 30 tỷ USD mỗi chiều.

Danh sách của phía Trung Quốc bao gồm 1.619 mặt hàng Mỹ, từ thịt bò, hải sản đến mỹ phẩm và thiết bị y tế. Tuy nhiên, một mặt hàng nhạy cảm về chính trị lại bị loại khỏi danh sách: đậu tương.

Hạt giống đậu tương, bột đậu tương và các sản phẩm phụ từ quá trình chế biến đậu tương được hưởng ưu đãi thuế. Trong khi đó, đậu tương thô mà nông dân Mỹ bán với số lượng lớn sang Trung Quốc – mặt hàng nằm ở trung tâm căng thẳng thương mại nông sản giữa hai nước – lại không được áp dụng.

Vì sao đậu tương quan trọng?

Đậu tương là một trong những mặt hàng nông sản xuất khẩu lớn nhất của Mỹ, trong khi Trung Quốc là thị trường quan trọng nhất. Theo Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), Mỹ xuất khẩu 16,5 tỷ USD đậu tương trong năm ngoái, đưa mặt hàng này trở thành sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu lớn thứ hai của nước này, chỉ sau ngô.

Trung Quốc mua đậu tương nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác do quỹ đất canh tác hạn chế.

Sự phụ thuộc này khiến đậu tương đặc biệt dễ bị tác động bởi những thay đổi trong chính sách thương mại Mỹ - Trung.

Trong những năm trước cuộc chiến thương mại đầu tiên của ông Trump vào năm 2018, Hiệp hội Đậu tương Mỹ ước tính 28% tổng sản lượng đậu tương của nước này được xuất sang Trung Quốc.

Sau khi Bắc Kinh áp thuế trả đũa 25% đối với đậu tương Mỹ vào năm 2018, USDA ước tính nông dân Mỹ chịu thiệt hại 9,4 tỷ USD. Riêng Iowa thiệt hại 1,2 tỷ USD, trong khi Illinois mất 1,3 tỷ USD.

Đậu tương được giao dịch trên cả thị trường xuất khẩu và thị trường nội địa, vì vậy nhu cầu yếu từ Trung Quốc có thể gây thiệt hại cho nông dân bằng cách kéo giảm giá tiền mặt mà họ nhận được tại các cơ sở thu mua ngũ cốc địa phương.

Điều này phần nào lý giải tại sao ông Trump tập trung vào đậu tương trong các cuộc đàm phán với Bắc Kinh. Tháng 11 năm ngoái, ông đã đạt thỏa thuận với ông Tập - theo đó Trung Quốc cam kết mua ít nhất 25 triệu tấn đậu tương mỗi năm trong các năm 2026, 2027 và 2028.

Sau cuộc gặp với Chủ tịch Tập hồi tháng 5 – lần đầu tiên một Tổng thống Mỹ tới Trung Quốc kể từ năm 2017 – Nhà Trắng thông báo Bắc Kinh đồng ý mua thêm ít nhất 17 tỷ USD nông sản Mỹ, bên cạnh những cam kết mua đậu tương trước đó.

Trung Quốc có nhiều lựa chọn

Dù đậu tương có vai trò quan trọng đối với nông dân Mỹ, Trung Quốc vẫn còn một nguồn cung lớn khác: Brazil.

Không giống những mặt hàng như thịt bò, vốn có chất lượng khác nhau tùy theo quốc gia xuất xứ, đậu tương dạng hàng hóa về cơ bản có thể thay thế lẫn nhau và cuối cùng đều được nghiền để làm thức ăn chăn nuôi, theo ông Ker Gibbs, cựu Chủ tịch Phòng Thương mại Mỹ tại Thượng Hải.

Ông chia sẻ: “Chúng được dùng làm thức ăn cho lợn, nên không phải lợn sẽ thực sự nhận ra sự khác biệt lớn giữa đậu tương Mỹ và đậu tương Brazil”.

Brazil đã vượt Mỹ để trở thành nhà cung cấp đậu tương lớn nhất cho Trung Quốc từ hơn một thập kỷ trước, nhưng căng thẳng thương mại gần đây đã khiến khoảng cách ngày càng nới rộng.

USDA cho biết 71% lượng đậu tương nhập khẩu của Trung Quốc đến từ Brazil. Tùy viên nông nghiệp của USDA tại Bắc Kinh năm ngoái cũng cho biết thị phần của Brazil tiếp tục tăng “đổi lại phần của Mỹ”, nhờ một phần vào mức giá rẻ hơn.

“Chắc chắn họ muốn giữ quan hệ tốt với Brazil, vì vậy họ không muốn đột ngột chuyển toàn bộ sang Mỹ. Họ đang để cánh cửa mở một nửa”, ông Gibbs nói về việc Trung Quốc loại đậu tương hàng hóa khỏi danh sách được giảm thuế.

Giữ đậu tương cho vòng đàm phán tiếp theo

Theo giáo sư Usha Haley tại Đại học bang Wichita, người nghiên cứu chiến lược thương mại của Trung Quốc, việc loại đậu tương thô khỏi gói giảm thuế cũng giúp Bắc Kinh giữ lại một công cụ gây sức ép.

“Điều đó mang lại cho Trung Quốc một con bài mặc cả trong các cuộc đàm phán tiếp theo và tất nhiên, vấn đề ở đây là đòn bẩy”, bà Haley nhận định.

Bà lập luận rằng Trung Quốc đưa ra đủ nhượng bộ để cho thấy họ đang hành động và tham gia, nhưng về kinh tế cũng như chính trị, họ luôn giữ lại một thứ gì đó cho vòng đàm phán tiếp theo.

Bắc Kinh không cần phải ngừng hoàn toàn việc mua đậu tương Mỹ để tạo ra sức ép. Trung Quốc đã mua 1 triệu tấn đậu tương Mỹ trước thềm hội nghị thượng đỉnh giữa 2 bên.

“Hoạt động mua bán thương mại và đòn bẩy đàm phán có thể diễn ra đồng thời”, bà Haley nói.

Theo bà, Trung Quốc chỉ cần khiến khả năng tiếp cận thị trường đậu tương của nước này trở nên thiếu chắc chắn và tốn kém đối với những nông dân vốn hoạt động với biên lợi nhuận mỏng.

Vị giáo sư bình luận: “Sự bất định cũng có cái giá của nó”.