Trung Quốc huy động 40.000 nhân công, đào đắp hơn 102 triệu m³ đất đá, tiêu tốn 983.798 tỷ để xây dựng công trình hạ tầng quy mô bậc nhất hành tinh, làm chậm cả tốc độ quay của Trái Đất
Để hoàn thành công trình, Trung Quốc đã sử dụng khoảng 27,2 triệu m³ bê tông, 463.000 tấn thép và huy động hơn 40.000 nhân công làm việc trong suốt 12 năm.
Nằm trên dòng Dương Tử - con sông dài thứ 3 thế giới, đập Tam Hiệp được xem là một trong những công trình hạ tầng có quy mô lớn nhất mà con người từng xây dựng. Không chỉ giữ vị trí nhà máy thủy điện có công suất lắp đặt lớn nhất thế giới, dự án còn gây ấn tượng bởi khối lượng vật liệu khổng lồ, thời gian thi công kéo dài, nguồn vốn đầu tư lên tới hàng chục tỷ USD cùng những tác động sâu rộng đối với kinh tế, giao thông, môi trường và địa vật lý.
Thiết lập những con số hiếm có của ngành xây dựng
Đập Tam Hiệp được xây dựng tại thị trấn Tam Đẩu Bình, thành phố Nghi Xương, tỉnh Hồ Bắc, nơi sông Dương Tử chảy qua 3 hẻm núi nổi tiếng là Qutang, Wu và Xiling. Tên gọi "Tam Hiệp" cũng bắt nguồn từ chính 3 hẻm núi này.
Ý tưởng xây dựng công trình đã được đề xuất từ nhiều thập kỷ trước, song dự án chỉ chính thức khởi công vào năm 1994. Trung Quốc xác định 3 mục tiêu trọng tâm khi triển khai công trình gồm phát điện, kiểm soát lũ trên lưu vực sông Dương Tử và nâng cao năng lực vận tải đường thủy.
Sau gần 2 thập kỷ triển khai, ngày 1/6/2003, hồ chứa bắt đầu tích nước. Đến năm 2006, thân đập chính hoàn thành và tháng 7/2012 các tổ máy phát điện cuối cùng chính thức đi vào hoạt động, đánh dấu việc hoàn thành cơ bản dự án.
Ngay từ giai đoạn xây dựng, Tam Hiệp đã trở thành một trong những đại công trường lớn nhất thế giới. Khoảng 40.000 công nhân được huy động làm việc liên tục trong suốt 12 năm để hoàn thành công trình.
Quy mô của dự án được thể hiện qua những con số hiếm thấy trong ngành xây dựng. Thân đập dài 2.355m, cao 181m, cao trình đỉnh đập đạt 185m so với mực nước biển. Để xây dựng công trình, Trung Quốc đã sử dụng khoảng 27,2 triệu m³ bê tông, 463.000 tấn thép cùng hơn 102 triệu m³ đất đá đào đắp.
Riêng lượng thép sử dụng được ước tính tương đương vật liệu để xây dựng khoảng 63 tháp Eiffel. Đây là một trong những công trình tiêu thụ vật liệu xây dựng lớn nhất từng được thực hiện. Hồ chứa của đập Tam Hiệp cũng thuộc nhóm lớn nhất thế giới. Khi vận hành, mực nước được duy trì ở cao trình tối đa 175m, cao hơn khoảng 110m so với mực nước sông ở hạ lưu.
Hồ chứa kéo dài khoảng 660km, rộng trung bình 1,12km, có dung tích khoảng 39,3 tỷ m³ nước và diện tích mặt nước khoảng 1.045km². Để hình thành hồ chứa, khoảng 632km² diện tích đất đã bị ngập.
Không chỉ có quy mô xây dựng đồ sộ, Tam Hiệp còn là một trong những dự án thủy điện có tổng vốn đầu tư lớn nhất lịch sử. Theo Reuters dẫn số liệu kiểm toán do Trung Quốc công bố, tổng mức đầu tư của dự án đạt khoảng 254,2 tỷ nhân dân tệ (khoảng gần 983.798 tỷ đồng). Khoản kinh phí này bao gồm chi phí xây dựng, tài chính và công tác tái định cư cho khoảng 1,3 triệu người dân phải di dời để phục vụ việc hình thành hồ chứa.
Mức đầu tư thực tế cao hơn đáng kể so với dự toán ban đầu khoảng 180 tỷ nhân dân tệ khi dự án được phê duyệt.
Trở thành nhà máy thủy điện có công suất lắp đặt lớn nhất thế giới
Sau khi đưa vào vận hành, Tam Hiệp nhanh chóng trở thành nhà máy thủy điện có công suất lắp đặt lớn nhất thế giới. Nhà máy được trang bị 32 tổ máy phát điện chính, mỗi tổ có công suất 700MW, cùng 2 tổ máy phụ công suất 50MW, nâng tổng công suất lắp đặt lên 22.500MW.
Theo China Three Gorges Corporation, kể từ khi tổ máy đầu tiên phát điện vào năm 2003 đến nay, Tam Hiệp đã sản xuất hơn 1.600TWh điện sạch. Sản lượng này tương đương tổng lượng điện tiêu thụ trực tiếp của người dân Trung Quốc trong cả năm 2022.
Trung bình mỗi ngày, nhà máy tạo ra khoảng 0,54TWh điện, đủ đáp ứng nhu cầu sử dụng điện trong khoảng một tháng của 5,4 triệu hộ gia đình.
Ngoài nhiệm vụ phát điện, công trình còn góp phần tiết kiệm hơn 480 triệu tấn than tiêu chuẩn, giảm khoảng 1,32 tỷ tấn khí thải CO₂, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong điều tiết lũ, khai thác nguồn nước và phát triển giao thông đường thủy trên lưu vực sông Dương Tử.
Hiện Tam Hiệp cùng các nhà máy thủy điện Wudongde, Baihetan, Xiluodu, Xiangjiaba và Gezhouba tạo thành cụm thủy điện lớn nhất thế giới trên sông Dương Tử.
Tác động sâu rộng đến đa lĩnh vực
Vai trò của Tam Hiệp trong lĩnh vực vận tải tiếp tục được mở rộng. Theo Tân Hoa Xã, Trung Quốc vừa khởi công dự án đường thủy mới tại khu vực đập với tổng vốn đầu tư khoảng 77,2 tỷ nhân dân tệ, tương đương 11,4 tỷ USD. Đây là dự án hạ tầng trọng điểm đầu tiên thuộc Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 (2026-2030).
Theo thiết kế, dự án sẽ xây dựng hệ thống âu tàu nội địa lớn nhất thế giới. Sau khi hoàn thành, khu vực Tam Hiệp sẽ có bốn tuyến âu tàu cùng một thang nâng tàu, nâng năng lực thông qua lên khoảng 336 triệu tấn hàng hóa mỗi năm, gần gấp đôi so với hiện nay.
Bên cạnh những đóng góp về năng lượng và giao thông, Tam Hiệp cũng là công trình gắn với nhiều tranh luận.
Việc xây dựng hồ chứa khiến khoảng 1,3 triệu người phải di dời khỏi nơi sinh sống. Nhiều khu vực có giá trị lịch sử, khảo cổ và văn hóa bị ngập dưới lòng hồ. Đồng thời, nhiều nhà khoa học cũng tiếp tục nghiên cứu những tác động lâu dài của công trình đối với hệ sinh thái lưu vực sông Dương Tử.
Một trong những thông tin từng thu hút sự quan tâm lớn của giới khoa học là đánh giá của các chuyên gia thuộc Trung tâm Không gian Goddard của NASA về ảnh hưởng địa vật lý của hồ chứa Tam Hiệp.
Theo phân tích của cơ quan này, việc tích trữ khối lượng nước khổng lồ trong hồ chứa đã làm thay đổi sự phân bố khối lượng trên Trái Đất, từ đó tác động đến mô-men quán tính của hành tinh.
Các tính toán cho thấy trục quay của Trái Đất dịch chuyển khoảng 3/4 inch, tương đương gần 2cm. Đồng thời, tốc độ tự quay của Trái Đất cũng chậm đi một lượng cực nhỏ, khiến độ dài của một ngày tăng thêm một khoảng thời gian rất nhỏ.
Mức thay đổi này không tạo ra ảnh hưởng đối với cuộc sống hằng ngày của con người, song được xem là một minh chứng hiếm hoi cho thấy một công trình nhân tạo có quy mô đủ lớn để tạo ra những biến đổi có thể đo đạc được ở cấp độ địa vật lý.
Trong khi đó, một số mô phỏng từng được truyền thông Trung Quốc công bố cũng xây dựng kịch bản giả định nếu đập Tam Hiệp xảy ra sự cố nghiêm trọng. Theo các mô phỏng này, khối nước khổng lồ trong hồ chứa có thể tạo thành dòng lũ lớn đổ xuống hạ lưu. Tuy nhiên, đây chỉ là các mô hình phục vụ nghiên cứu, không phản ánh nguy cơ thực tế của công trình.
Sau hơn 30 năm kể từ ngày khởi công, đập Tam Hiệp vẫn giữ vị trí là nhà máy thủy điện có công suất lớn nhất thế giới. Đây tiếp tục được xem là một trong những thành tựu kỹ thuật và xây dựng quy mô lớn tiêu biểu của thế kỷ XXI.
