Từng bị hắt hủi, thứ quả mọng nước này đang thay đổi cuộc sống của hàng triệu nông dân tại lục địa đen

Việt Nam hiện là quốc gia xuất khẩu hạt điều đứng đầu thế giới với kim ngạch thu về hàng tỷ USD mỗi năm. Tuy nhiên ở đầu kia bán cầu, những người nông dân trồng điều tại Ghana lại đang viết nên một câu chuyện kinh tế hoàn toàn khác. Trong nhiều thập kỷ qua, họ chỉ chăm chăm thu hoạch hạt điều để bán lấy tiền, trong khi phần quả mọng nước lại bị vứt bỏ lây lất dưới tán cây cho đến khi thối rữa. Giờ đây, một cuộc cách mạng nông nghiệp đang âm thầm diễn ra nhằm biến thứ phế phẩm bị lãng quên này thành một hệ sinh thái thực phẩm và đồ uống hái ra tiền.

Sản xuất hạt điều

Ghana vươn lên như một thế lực sản xuất điều hàng đầu tại lục địa đen với sản lượng hạt thô đạt khoảng 250.000 tấn mỗi năm. Ít ai biết rằng để thu được lượng hạt khổng lồ đó, cây điều đã tạo ra một khối lượng quả mọng lớn gấp nhiều lần. Đáng tiếc là phần quả này gần như bị loại hoàn toàn khỏi chuỗi giá trị thương mại toàn cầu. Nguyên nhân sâu xa đến từ sự thiếu hụt trầm trọng mạng lưới thu mua, cơ sở chế biến và một hệ thống thu gom đạt tiêu chuẩn.

Rào cản lớn nhất khiến quả điều bị hắt hủi chính là thời gian bảo quản quá ngắn ngủi. Quả điều tươi vô cùng nhạy cảm và có thể hư hỏng, lên men chỉ trong vòng 24 giờ sau khi hái khỏi cành. Quãng thời gian chớp nhoáng này biến quá trình vận chuyển từ những khu vườn hẻo lánh đến nhà máy chế biến trở thành một nhiệm vụ bất khả thi đối với người nông dân nghèo. Bên cạnh đó, hàm lượng tannin quá cao trong quả tươi cũng tạo ra vị chát đặc trưng, làm giảm sự chấp nhận của người tiêu dùng và gây khó khăn cho khâu sản xuất thực phẩm quy mô lớn.

Hành trình vươn lên thành đặc sản

Đứng trước sự lãng phí nhức nhối này, dự án mang tên MA-CASH do Viện Nghiên cứu Thực phẩm thuộc Hội đồng Nghiên cứu Khoa học và Công nghiệp Ghana triển khai đã mang đến một tia sáng mới. Nhà khoa học công nghệ sau thu hoạch Francisca Aba Ansah cùng các cộng sự đã quyết tâm đánh giá lại toàn bộ tiềm năng của thứ quả bị vứt bỏ. Từ những ngày lội bùn cùng nông dân, nhóm chuyên gia đã tìm ra phương pháp khử bớt hàm lượng tannin, đồng thời khắc phục các tác động kháng dinh dưỡng vốn có của quả điều.

Bước đột phá thực sự đến khi các nhà khoa học phát triển thành công công nghệ kéo dài thời gian bảo quản quả tươi lên đến 6 ngày trong điều kiện thường trước khi vận chuyển. Sau khi cập bến nhà máy an toàn, nguyên liệu tiếp tục được đưa vào môi trường bảo quản lạnh để phục vụ dây chuyền sản xuất. Nhờ công nghệ này, hàng loạt sản phẩm giá trị gia tăng như nước ép tinh khiết, nước trái cây pha trộn, xúc xích và bánh mì hương điều đã chính thức ra đời.

Không dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm, nhiều nông dân nhạy bén đã bắt đầu tự tìm đường khai phá mỏ vàng của riêng mình. Điển hình như nông dân Samuel Nortey Adumoah đã thử nghiệm ủ quả điều thành rượu vang và pito, một loại thức uống truyền thống rất được ưa chuộng tại Ghana. "Đồ uống từ quả điều có tiềm năng thương mại rất lớn và chúng tôi chỉ cần thêm vốn đầu tư để phát triển thành một ngành sản xuất quy mô", ông Adumoah chia sẻ đầy kỳ vọng về sản phẩm từng bị ông coi là đồ vứt đi.

Tham vọng công nghiệp hóa

Nhận thấy tiềm năng to lớn, tổ chức Cashew Watch Ghana tại vùng Bono đã nhanh chóng vào cuộc. Điều phối viên quốc gia Raphael Godlove Ahenu cho biết trong hai năm qua, tổ chức đã tập hợp nông dân thành các hợp tác xã, trực tiếp cầm tay chỉ việc hướng dẫn họ cách ép nước và chế biến thành phẩm. Động thái này không chỉ mang tính tự phát mà đã lọt vào tầm ngắm của các nhà hoạch định chính sách cấp cao.

Chính phủ Ghana đang nghiêm túc xem xét việc đưa quả điều vào chiến lược đa dạng hóa nguồn thu nhập nông nghiệp quốc gia. Giám đốc điều hành Cơ quan Phát triển Cây trồng lâu năm Ghana là ông Andrews Osei Okrah nhận định thứ quả này đang chuyển mình từ một sản phẩm phụ thành nguồn tài nguyên cốt lõi. Sự chuyển dịch này được kỳ vọng sẽ đóng vai trò bệ phóng thúc đẩy công nghiệp hóa nông nghiệp, tạo ra hàng nghìn việc làm mới và cải thiện đời sống cho người dân khu vực nông thôn.

Nhiều thế hệ nông dân Ghana từng quen với việc định giá vụ mùa chỉ qua những bao tải hạt điều khô khốc. Việc khai phóng giá trị của phần quả mọng đang mở ra một con đường làm giàu hoàn toàn mới mẻ. Tuy nhiên, để biến một ý tưởng khởi nghiệp từ phế phẩm thành một ngành công nghiệp thực thụ, quốc gia châu Phi này vẫn còn phải giải quyết một bài toán tổng thể và hóc búa bao gồm nguồn vốn, công nghệ chế biến, hạ tầng logistics và khả năng thâm nhập thị trường quốc tế.