Vị hoàng hậu của Việt Nam qua đời ở nước ngoài, hơn 60 năm sau vẫn chưa ‘hồi hương’
Là vị hoàng hậu cuối cùng của triều Nguyễn, Nam Phương trải qua cuộc đời nhiều biến động, hơn 60 năm sau ngày bà qua đời, phần mộ vẫn nằm nơi đất khách.
Trong lịch sử phong kiến Việt Nam, Nam Phương là vị hoàng hậu để lại nhiều dấu ấn đặc biệt. Bà là hoàng hậu cuối cùng của triều Nguyễn, có cuộc đời nhiều thăng trầm và gắn với những biến động lớn trong những năm cuối chế độ quân chủ.
Từ một tiểu thư xuất thân danh giá, được giáo dục tại Pháp, Nguyễn Hữu Thị Lan trở thành hoàng hậu của vua Bảo Đại. Sinh thời, bà từng mong muốn sau khi qua đời được an táng tại Đà Lạt, bên cạnh phần mộ của cha mẹ. Tuy nhiên, nguyện vọng ấy không thành và bà yên nghỉ tại Pháp cho đến nay.
Nam Phương Hoàng hậu tên khai sinh là Nguyễn Hữu Thị Lan, sinh năm 1913, trong một gia đình giàu có ở Nam Kỳ. Cha bà là Nguyễn Hữu Hào, mẹ là Lê Thị Bính. Bà là cháu ngoại ông Huyện Sỹ, một trong những người giàu có nổi tiếng ở Nam Kỳ đầu thế kỷ XX.
Khi Bảo Đại ngỏ ý kết hôn, gia đình Nguyễn Hữu Thị Lan đưa ra một số điều kiện. Nhà vua chấp thuận, mở đường cho cuộc hôn nhân giữa hai người. Ngày 20/3/1934, lễ cưới được tổ chức tại Huế. Sau hôn lễ, Nguyễn Hữu Thị Lan được tấn phong Hoàng hậu với danh hiệu Nam Phương.
Cuộc hôn nhân đưa bà vào vị trí trung tâm của hoàng gia nhưng những biến động lịch sử sau đó cũng khiến cuộc đời Nam Phương trải qua nhiều thăng trầm. Đầu năm 1947, bà cùng các con rời Việt Nam sang Pháp. Thời gian đầu, mẹ con bà sống tại lâu đài Thorenc ở Cannes, trước khi chuyển về Chabrignac, thuộc tỉnh Corrèze, cách Paris khoảng 460km.
Những năm cuối đời, sức khỏe Nam Phương suy yếu, đặc biệt do bệnh tim. Ngày 15/9/1963, bà qua đời tại Chabrignac, hưởng dương 49 tuổi. Khi ấy, các con đều ở xa, bên cạnh bà chỉ có hai người giúp việc.
Những năm cuối đời, sức khỏe của Nam Phương suy giảm, đặc biệt do bệnh tim. Ngày 15/9/1963, bà qua đời tại Chabrignaci. Khi ấy, các con đều ở xa, bên cạnh bà chỉ có hai người giúp việc.
Tang lễ của bà diễn ra chóng vánh, đơn giản, không phô trương. Mộ Nam Phương Hoàng hậu được xây dựng khá giản dị. Trên phần mộ có bia ghi danh hiệu của bà bằng tiếng Pháp, cùng dòng chữ được dịch sang tiếng Việt có nghĩa là “Đại Nam Nam Phương Hoàng hậu chi mộ”.
Nắp đậy huyệt chỉ là một tấm bê tông phẳng phiu, có chạm nổi hình thánh giá và một tấm bia chìm đề hàng chữ “Sa Majesté Nam Phuong Impératrice d'Annam 1913-1963”. Trên nắp huyệt dựng một tấm bia khác đề rõ hơn “Ici repose l'Impératrice Nam Phuong, née Jeanne Mariette Nguyen Huu Hao, 14/11/1913 - 15/09/1963”. Trên mộ còn có ảnh chân dung, hai phù điêu có hình bà lúc trẻ.
Sinh thời, Nam Phương từng bày tỏ mong muốn trở về Việt Nam và được an táng tại Đà Lạt sau khi qua đời. Song mong muốn ấy không thành hiện thực. Hơn 6 thập niên sau ngày bà qua đời, phần mộ vị hoàng hậu cuối cùng của triều Nguyễn vẫn nằm trên đất Pháp.
Theo nhiều sử liệu, quan tài của cựu hoàng hậu làm bằng kẽm để đưa về Việt Nam nhưng khi xin phép chính quyền thì bị từ chối nên phải chôn cất tại nghĩa trang Chabrignac.
Mộ Nam Phương qua nhiều năm vẫn được người Việt tại Pháp và những người quan tâm đến lịch sử triều Nguyễn tìm đến viếng thăm. Hoa, nến và những vật tưởng niệm thường được đặt tại đây như một cách tưởng nhớ người phụ nữ từng giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử hoàng gia Việt Nam.
Nơi an nghỉ của bà nằm gần Domaine de la Perche, khu điền trang từng gắn với những năm tháng cuối đời của Nam Phương. Con đường phía sau khu vực này mang tên Rue de l’Impératrice (Đường Hoàng hậu), trở thành một dấu tích gắn với thời gian vị hoàng hậu cuối cùng triều Nguyễn sống tại vùng quê nước Pháp.
