Việt Nam có một trại giam hơn 150 tuổi trong khuôn viên bệnh viện lâu đời nhất cả nước, thuộc loại hiếm có trên thế giới

Chứng tích của một giai đoạn lịch sử đầy gian khó của dân tộc

Thành lập từ năm 1862, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP. Hồ Chí Minh được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (đơn vị trực thuộc Trung ương Hội Kỷ lục gia Việt Nam) xác lập là "Bệnh viện lâu đời nhất Việt Nam". Trải qua hơn 160 năm hình thành và phát triển, nơi đây không chỉ là cơ sở y tế chuyên điều trị các bệnh truyền nhiễm mà còn lưu giữ nhiều dấu ấn gắn với những giai đoạn lịch sử của dân tộc.

Ít ai biết rằng, trước khi mang tên Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP. Hồ Chí Minh, nơi đây từng là Nhà thương Chợ Quán, trong khuôn viên có một trại giam được thực dân Pháp xây dựng và trở thành nơi giam giữ nhiều chiến sĩ cách mạng.

Khu trại giam được xây dựng từ năm 1875, ban đầu phục vụ việc giam giữ và điều trị riêng cho bệnh nhân tâm thần. Về sau, thực dân Pháp đã đưa nhiều tù nhân chính trị vào đây nhằm phục vụ việc tra khảo, khai thác thông tin, đồng thời chỉ điều trị cầm chừng để tiếp tục các hoạt động đàn áp.

Công trình được thiết kế theo hình chữ U với những dãy nhà xây kiên cố, mái lợp ngói âm dương, nền gạch tàu và tường vôi màu xám vàng. Cửa ra vào hẹp, bao quanh bằng lưới sắt, chỉ chừa những ô nhỏ để lính canh quan sát bên trong. Theo thời gian, những chiếc gông cùm bằng gỗ được thay bằng khối xi măng, còn trên các bức tường xuất hiện những rễ cây len qua các khe nứt, lưu lại dấu tích của một giai đoạn lịch sử đầy gian khó.

Khu giam giữ được chia thành hai khu riêng dành cho nam và nữ, mỗi khu gồm nhiều phòng giam cá nhân và phòng giam tập thể nối với nhau bằng các hành lang dài. Nhiều khu vực hầu như không đón được ánh sáng mặt trời nên tường phủ đầy rong rêu.

Các phòng giam cá nhân chỉ rộng khoảng 2m², chật hẹp và ẩm thấp, trong khi phòng giam tập thể rộng hơn 30m², có thể giam khoảng 20 người. Mỗi phòng đều có một bục nằm. Nếu dưới thời Pháp thuộc, bục được làm bằng gỗ thì về sau được thay bằng xi măng, lát gạch tàu. Đến nay, trên nhiều bục nằm vẫn còn lưu lại dấu vết của gông cùm, xiềng xích từng được sử dụng trong thời kỳ thực dân.

Trong hai cuộc kháng chiến, nhiều chiến sĩ cách mạng đã từng bị giam giữ tại đây, trong đó có Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam Trần Phú. Ngày 18/4/1931, ông bị thực dân Pháp bắt giữ và tra tấn tại nhiều nhà giam. Đến ngày 26/8/1931, khi sức khỏe suy kiệt, ông được đưa vào trại giam tại Nhà thương Chợ Quán để điều trị, mang số tù 518431 và ở cùng các tù nhân khác trong phòng giam tập thể.

3 ngày sau, khi được xác định mắc bệnh lao, Tổng Bí thư Trần Phú được chuyển sang khu cách ly dành cho bệnh nhân lao. Dù bệnh tình ngày càng nặng, ông vẫn giữ vững ý chí cách mạng cho đến khi qua đời tại đây vào ngày 6/9/1931.

Sau khi ông mất, các tù nhân đã tổ chức lễ truy điệu ngay trong trại giam, còn thi hài được đặt tại một phòng giam cá nhân. Hiện nay, trong khuôn viên Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP. Hồ Chí Minh có tượng đài và di ảnh tưởng niệm Tổng Bí thư Trần Phú.

Bên cạnh Tổng Bí thư Trần Phú, nhiều chiến sĩ cách mạng khác như Hà Huy Tập, Trần Não, Trần Bạch Đằng và Nguyễn Văn Trỗi cũng từng bị giam giữ tại khu trại này.

Được công nhận là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp Quốc gia

Sau khi đất nước thống nhất, khu trại giam vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn với những dấu tích của gông cùm, xiềng xích, các bức tường cũ cùng nhiều khẩu hiệu đấu tranh còn lưu lại. Đây là những chứng tích phản ánh tinh thần kiên cường, bất khuất của các chiến sĩ cách mạng trong những năm tháng đấu tranh giành độc lập.

Ngày 16/11/1988, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận khu trại giam Bệnh viện Chợ Quán là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp Quốc gia. Từ đó đến nay, nơi đây trở thành điểm đến thu hút nhiều người dân, du khách và các đoàn học sinh, sinh viên đến tham quan, tìm hiểu về lịch sử.

Tại hội thảo khoa học với chủ đề "Tầm quan trọng, giá trị lịch sử khu trại giam Bệnh viện Chợ Quán - nơi đồng chí Trần Phú, Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam bị giam giữ và hy sinh" tổ chức ngày 26/5/2023, TS.BS Lê Mạnh Hùng (khi đó là Phó Giám đốc Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP. Hồ Chí Minh) cho biết, mô hình Nhà thương Chợ Quán - Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới cùng khu trại giam nằm trong khuôn viên bệnh viện là mô hình kết hợp đặc biệt duy nhất tại Việt Nam và thuộc loại hiếm có trên thế giới.

Theo ông, đây là di tích lịch sử có giá trị đặc biệt, vừa gắn với quá trình hình thành của ngành y tế, vừa là chứng tích quan trọng ghi dấu một giai đoạn đấu tranh kiên cường của dân tộc Việt Nam.

Sau những biến thiên của lịch sử, Di tích Khu trại giam Bệnh viện Chợ Quán có nhiều dấu hiệu xuống cấp, các tài liệu, hình ảnh trưng bày đã bị mờ, trầy xước, một số bị rách. Nhiều phòng giam phải đóng cửa, ngừng phục vụ khách tham quan, chỉ có phần khuôn viên bên ngoài được mở để người dân vào thắp hương.

Trước tình hình đó, ngày 18/4/2023, Hội đồng nhân dân TP. Hồ Chí Minh đã thông qua Nghị quyết "Tu bổ, tôn tạo di tích lịch sử quốc gia khu trại giam Bệnh viện Chợ Quán nằm trong khuôn viên Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới", nhằm khôi phục di tích này xứng tầm với di tích quốc gia.