'Vượt mặt' Nhật Bản, quốc gia Đông Nam Á có thành phố đông dân nhất thế giới

Mỗi ngày, Alfiyan Elfatah mất khoảng bốn giờ để di chuyển từ vùng ven xa xôi của Jakarta tới nơi làm việc ở trung tâm thủ đô Indonesia. Suốt tám năm qua, người đàn ông 31 tuổi này đã quen với hành trình mệt mỏi đó nhưng chỉ đến lúc này, anh mới chính thức trở thành một phần của thành phố đông dân nhất thế giới.

Tháng trước, United Nations (LHQ) đã cập nhật danh sách các thành phố đông dân nhất thế giới sau khi thay đổi phương pháp đánh giá các đại đô thị. Thay vì chỉ dựa vào con số 11 triệu dân theo cách tính của Indonesia đối với Jakarta, LHQ đã mở rộng phạm vi thống kê sang toàn bộ vùng đô thị liên kết, bao gồm các đô thị vệ tinh trải rộng như Bogor, nơi Alfiyan sinh sống.

Kết quả là Jakarta hiện được ước tính có gần 42 triệu cư dân, qua đó vượt qua Tokyo để trở thành thành phố đông dân nhất thế giới, theo LHQ.

Alfiyan, chuyên viên marketing tại một khách sạn, cho rằng đà mở rộng của thủ đô khó có thể sớm chững lại. Theo anh, sự phát triển giữa các khu vực còn thiếu cân đối, khi hoạt động kinh tế vẫn tập trung chủ yếu tại Jakarta, khiến thành phố này vượt trội rõ rệt so với các địa phương khác.

Việc thay đổi phương pháp tính đã đẩy Jakarta từ vị trí thứ 30 năm 2018 lên đứng đầu bảng xếp hạng. Đồng thời, điều này cũng đưa Dhaka lên vị trí thứ hai với 36,6 triệu dân. Các thành phố châu Á chiếm ưu thế áp đảo trong danh sách.

Chính quyền Jakarta cùng nhiều chuyên gia quy hoạch đô thị Indonesia không hoàn toàn đồng tình với cách định nghĩa của LHQ, nhưng thừa nhận thứ hạng mới có thể trở thành động lực để giải quyết các vấn đề nan giải của thành phố. Đông đúc, ô nhiễm, Jakarta còn đang lún xuống tới 20cm mỗi năm.

“Đây là hồi chuông cảnh tỉnh để Chính phủ nghiêm túc đối mặt với các vấn đề của Jakarta. Thách thức nằm ở việc chuẩn bị hạ tầng và nâng cao chất lượng sống”, ông Azis Muslim, chuyên gia chính sách công tại University of Indonesia, nhận định.

Theo ông, Indonesia cần đẩy nhanh các biện pháp giảm ùn tắc giao thông bằng cách tăng cường kết nối với các đô thị lân cận, đồng thời làm cho nhà ở trở nên dễ tiếp cận hơn.

Trong một cuộc phỏng vấn, Thống đốc Jakarta Pramono Anung cho biết bản thân ông không coi thứ hạng là yếu tố quan trọng nhất. “Nhưng con số 42 triệu mà LHQ đưa ra sẽ thúc đẩy chúng tôi chuẩn bị tốt hơn”, ông nói.

Ông Pramono khẳng định cam kết cải thiện hệ thống giao thông công cộng cho 3,5–4 triệu người đi làm mỗi ngày vào thành phố. Theo kế hoạch, 30% ngân sách của chính quyền Jakarta - dự kiến đạt 4,9 tỷ USD năm tới - sẽ được phân bổ cho nâng cấp kết nối và hạ tầng.

Tuy nhiên, tham vọng này có thể bị cản trở bởi kế hoạch của Tổng thống Prabowo Subianto nhằm cắt giảm ngân sách chuyển cho chính quyền địa phương, trong nỗ lực kiểm soát chi tiêu và dồn nguồn lực cho chương trình bữa ăn miễn phí cho học sinh, ước tính tiêu tốn 28 tỷ USD mỗi năm.

Theo ông Pramono, khoản ngân sách chuyển từ Trung ương cho Jakarta dự kiến giảm 1 tỷ USD trong năm tới, khiến công tác duy tu và vận hành hạ tầng của thành phố gặp thêm nhiều khó khăn. Tuy vậy, ông khẳng định chính quyền Jakarta sẽ tìm kiếm các nguồn tài chính thay thế để bù đắp phần thiếu hụt này.

Những vấn đề của Jakarta phản ánh bức tranh chung tại nhiều thành phố châu Á tăng trưởng nhanh. LHQ cho biết châu Á hiện là nơi sinh sống của khoảng một nửa trong số 33 siêu đô thị toàn cầu - được định nghĩa là các khu vực đô thị có từ 10 triệu dân trở lên.

Hidayat, 53 tuổi, đã quyết định rời Jakarta vài năm trước để chuyển tới Tambun, cách trung tâm khoảng 35km. “Jakarta đã quá đông đúc. Ở tuổi tôi, chúng tôi tìm kiếm không gian rộng rãi hơn, thoải mái hơn”, ông nói.

Dẫu vậy, Jakarta vẫn là trung tâm chính trị và tài chính không thể thay thế của nền kinh tế lớn nhất Đông Nam Á. Năm ngoái, theo cách tính riêng của Indonesia với 11 triệu dân, Jakarta đóng góp khoảng 16,7% GDP cả nước.

Vị thế này tiếp tục hút người lao động, dù hạ tầng chưa theo kịp tốc độ mở rộng. Dù số lượng xe buýt và tuyến đường sắt đã tăng, ông Pramono cho biết chưa tới 25% dân số Jakarta sử dụng giao thông công cộng, và kết nối với các khu vực đô thị xung quanh vẫn còn yếu.

Cici, 27 tuổi, là một trong hàng triệu người đi làm mỗi ngày, mất hai giờ mỗi chiều. Cô muốn làm việc tại quê nhà Cikarang, cách Jakarta 45km, nhưng không tìm được công việc phù hợp. “Tôi muốn thuê phòng gần chỗ làm, nhưng giá nhà quá đắt. Tôi buộc phải đi tàu, mà lúc nào cũng chật kín”, cô nói.

So với Jakarta, Tokyo có mạng lưới tàu điện ngầm dày đặc, trong khi Shanghai vận hành tới 21 tuyến.

“Khu vực Jakarta mở rộng cần được xây dựng như một hệ thống thống nhất. Nếu chỉ Jakarta phát triển, chi phí sinh sống sẽ ngày càng đắt đỏ… và số người đi làm từ xa sẽ tiếp tục tăng”, ông Marco Kusumawijaya, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Đô thị Rujak tại Jakarta, nhận định.

Nhận thấy áp lực ngày càng lớn, người tiền nhiệm của Tổng thống Prabowo là Joko Widodo từng công bố kế hoạch đầy tham vọng xây dựng thủ đô mới trên đảo Borneo. Dự án khởi công năm 2022 với tổng chi phí dự kiến 30 tỷ USD.

Thủ đô mới, mang tên Nusantara, đặt mục tiêu hoàn thiện vào năm 2045, dù một số cơ quan Chính phủ sẽ chuyển đến sớm hơn. Tuy nhiên, kể từ khi ông Widodo rời nhiệm sở, dự án đã bị đặt xuống hàng thứ yếu dưới thời ông Prabowo - người ưu tiên các chương trình phúc lợi và cắt giảm ngân sách cho việc xây dựng. Bất kỳ sự chậm trễ nào cũng đồng nghĩa áp lực lên Jakarta sẽ còn gia tăng.

Thống đốc Pramono thừa nhận những thách thức, song nhấn mạnh Jakarta vẫn sẽ là trung tâm kinh tế của đất nước và tiếp tục hấp dẫn hàng triệu người dân từ khắp quần đảo Indonesia. “Với tôi, Jakarta là thành phố của những giấc mơ. Đó là lý do, trên cương vị Thống đốc, tôi không phản đối việc người dân đổ về Jakarta - bởi nơi đây gắn liền với hy vọng và ước mơ”, ông nói.

Tham khảo FT