10 năm chấm dứt chính sách một con, Trung Quốc vẫn chìm trong khủng hoảng dân số

1 thập kỷ sau khi bỏ chính sách một con: Kết quả chẳng như kỳ vọng

Ngày 1/1/2026 đánh dấu tròn 10 năm Trung Quốc chính thức chấm dứt chính sách một con, một cuộc thử nghiệm xã hội quy mô lớn đã định hình đời sống gia đình trong hơn 3 thập kỷ. Quyết định bãi bỏ chính sách này vào năm 2016 xuất phát từ một thực tế nghiệt ngã: tỷ lệ sinh giảm nhanh đến mức đe dọa sức sống dài hạn của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Tuy nhiên, một thập kỷ trôi qua, bất chấp nhiều lần đảo chiều chính sách và đưa ra các biện pháp khuyến khích, những nỗ lực của chính quyền Bắc Kinh nhằm thúc đẩy các gia đình sinh thêm con vẫn không thể ngăn chặn đà suy giảm nhân khẩu học mang tính lịch sử.

Dân số Trung Quốc bắt đầu suy giảm từ năm 2022, lần đầu tiên sau hơn 60 năm. Theo Cục Thống kê Quốc gia, dân số nước này giảm xuống còn 1,411 tỷ người trong năm đó, ít hơn khoảng 850.000 người so với năm trước, theo công bố năm 2023. Các nhà phân tích lưu ý rằng đây là lần sụt giảm dân số đầu tiên kể từ năm 1961, thời kỳ nạn đói lớn do chính sách “Đại nhảy vọt” gây ra.

Dân số Trung Quốc tiếp tục giảm trong suốt năm 2024. Ngay cả mức tăng sinh khiêm tốn trong năm đó cũng không đủ bù đắp số ca tử vong và được nhìn nhận rộng rãi chỉ là tạm thời, chứ không phải một bước ngoặt với Trung Quốc, quốc gia bị Ấn Độ soán ngôi là đất nước đông dân nhất thế giới năm 2023.

Xã hội già hóa và nền kinh tế chậm lại

Thách thức nhân khẩu học của Trung Quốc không chỉ nằm ở việc ít trẻ sơ sinh hơn, mà còn ở tốc độ già hóa nhanh chóng. Người từ 60 tuổi trở lên hiện chiếm hơn 20% dân số Trung Quốc và các dự báo của Liên Hợp Quốc cho thấy nhóm này có thể chiếm tới một nửa dân số nước này vào năm 2100. Sự chuyển dịch đó kéo theo những hệ lụy sâu rộng đối với tăng trưởng kinh tế, tài chính công và an sinh xã hội, đặc biệt khi lực lượng lao động thu hẹp trong khi chi phí y tế và lương hưu tăng cao.

Theo số liệu chính thức, khoảng 9,5 triệu trẻ em đã chào đời tại Trung Quốc trong năm 2024, giảm mạnh so với 14,7 triệu ca sinh năm 2019. Sự sụt giảm này diễn ra bất chấp cú hích tạm thời gắn với quan niệm văn hóa ưa chuộng sinh con trong năm Thìn (năm 2024 là năm Giáp Thìn). Xu hướng chung vẫn là đi xuống, phản ánh những lo lắng kinh tế – xã hội ăn sâu trong các thế hệ trẻ của cường quốc Đông Á này.

Sự trở lại của can thiệp Nhà nước

Trong 1 thập kỷ qua, chính quyền Bắc Kinh đã chuyển từ hạn chế sinh đẻ sang chủ động khuyến sinh. Giới hạn sinh con được nâng từ một con lên hai con vào năm 2015, rồi lên ba con vào năm 2021. Chính quyền kéo dài thời gian nghỉ sinh, đưa ra các khoản hỗ trợ tiền mặt và thúc đẩy hôn nhân. Bước đi mới nhất và gây tranh cãi nhất có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 vừa qua khi Trung Quốc bắt đầu đánh thuế giá trị gia tăng (VAT) 13% đối với các biện pháp tránh thai (bao gồm cả bao cao su và thuốc tránh thai), đồng thời miễn thuế cho các dịch vụ chăm sóc trẻ em, dịch vụ liên quan đến hôn nhân và chăm sóc người cao tuổi.

Giới chức cho biết biện pháp này là một phần của cải tổ hệ thống thuế và nhằm hỗ trợ các gia đình. Việc bãi bỏ các ưu đãi thuế kéo dài nhiều năm có nguồn gốc từ năm 1994, khi Trung Quốc vẫn áp dụng nghiêm ngặt các giới hạn sinh đẻ.

Tuy nhiên, tính biểu tượng của việc đánh thuế các biện pháp tránh thai đã làm dấy lên sự chế giễu và lo ngại. Trên mạng xã hội, một số người Trung Quốc đùa rằng họ sẽ tích trữ bao cao su trước khi giá tăng, trong khi những người khác chỉ ra rằng chi phí tránh thai là rất nhỏ so với chi phí nuôi một đứa trẻ.

Video Trung Quốc đánh thuế bao cao su và các biện pháp tránh thai khác để thúc đẩy tỷ lệ sinh - Nguồn clip: GRAVITAS/WION

Hệ quả ngoài dự kiến

Các chuyên gia cảnh báo giá các biện pháp tránh thai tăng có thể gây hệ lụy nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng. Nhiều nhà phân tích lo ngại việc tiếp cận bao cao su giảm có thể dẫn tới gia tăng mang thai ngoài ý muốn và các bệnh lây truyền qua đường tình dục, đặc biệt trong các nhóm thu nhập thấp.

Ông Tiền Tài (Qian Cai), Giám đốc Nhóm nghiên cứu Nhân khẩu học tại Đại học Virginia chia sẻ với báo giới rằng giá các biện pháp tránh thai tăng có thể khiến số ca mang thai ngoài ý muốn và bệnh lây truyền qua đường tình dục tăng lên, kéo theo nhiều ca phá thai hơn và chi phí y tế cao hơn.

Trung Quốc vốn đã là một trong những quốc gia có số ca phá thai cao nhất thế giới. Số liệu chính thức cho thấy mỗi năm nước này có từ 9 - 10 triệu ca phá thai trong giai đoạn năm 2014 - 2021, dù các chuyên gia tin rằng con số thực tế có thể cao hơn do các phòng khám “chui”. Chính phủ Trung Quốc đã ngừng công bố dữ liệu phá thai từ năm 2022.

Các bệnh lây truyền qua đường tình dục cũng gia tăng, với hơn 100.000 ca lậu và 670.000 ca giang mai được báo cáo trong năm 2024, cùng với số người sống chung với HIV/AIDS tăng lên khoảng 1,4 triệu người trong năm đó.

Chi phí nuôi con quá cao

Ngay cả khi không có thuế với các biện pháp tránh thai, Trung Quốc vẫn là một trong những quốc gia đắt đỏ nhất để nuôi dạy con cái. Báo cáo năm 2024 của Viện Nghiên cứu Dân số Dư Oa (YuWa) nhấn mạnh chi phí giáo dục leo thang, cạnh tranh học tập khốc liệt, cùng với khó khăn của phụ nữ nước này trong việc cân bằng sự nghiệp và làm mẹ. Những áp lực ấy càng trầm trọng hơn bởi nền kinh tế Trung Quốc chậm lại và khủng hoảng bất động sản, làm xói mòn tiết kiệm hộ gia đình và niềm tin vào tương lai.

Với một số người, thuế bao cao su chỉ mang tính biểu tượng. “Một hộp bao cao su có thể đắt thêm 5 nhân dân tệ (gần 19.000 đồng), cùng lắm là thêm 10 hay 20 tệ (khoảng 37.500 - 75.000 đồng)”, anh Daniel Luo, 36 tuổi ở tỉnh Hà Nam nói. “Cả năm cũng chỉ vài trăm tệ, chúng tôi hoàn toàn có thể chi trả được”. Tuy vậy, chi phí này vẫn có thể là vấn đề đáng kể với các gia đình nghèo.

Giới hạn của chính sách

Các nhà quan sát có ý kiến trái chiều về những gì Bắc Kinh hy vọng đạt được. Nhà nhân khẩu học Dịch Phú Hiền (Yi Fuxian) của Đại học Wisconsin – Madison tin rằng thuế bao cao su có thể nâng tỷ lệ sinh là “suy diễn quá mức”, cho rằng Chính phủ chỉ đang tìm cách tăng thu ngân sách trong bối cảnh thị trường nhà ở suy thoái và nợ công tăng. Thuế VAT hiện đã chiếm gần 40% tổng thu thuế của Trung Quốc, tương đương gần 1.000 tỷ USD trong năm ngoái.

Những người khác xem động thái này chủ yếu là mang tính biểu tượng. Bà Henrietta Levin (Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế – CSIS) nói với BBC rằng nó phản ánh sự lo lắng của giới chức trước mức sinh “đáng báo động”. Bà cũng cảnh báo việc triển khai chính sách này phụ thuộc lớn vào chính quyền địa phương đang thiếu tiền và sự can thiệp quá mức vào đời sống cá nhân có thể gây phản kháng thay vì tuân thủ.

Mười năm sau khi chấm dứt chính sách một con, Trung Quốc đã chuyển từ hạn chế sinh đẻ sang khuyến sinh, nhưng nhiều người dân vẫn không bị thuyết phục. Áp lực kinh tế, kỳ vọng xã hội, sự ngờ vực còn sót lại từ quá khứ cưỡng chế và những lo ngại về quyền tự chủ cá nhân đều tác động nặng nề đến quyết định sinh con. Thuế tránh thai đã trở thành điểm nóng, không chỉ vì tác động tài chính, mà vì nó biểu trưng cho nỗ lực mới của Nhà nước nhằm chi phối một trong những lựa chọn riêng tư nhất của con người.

Khi Trung Quốc đối mặt với xã hội già hóa và tăng trưởng chậm, câu hỏi cốt lõi vẫn là liệu các công cụ chính sách và ưu đãi có thể thực sự thuyết phục thế hệ trẻ, vốn trưởng thành trong bất định và mang theo những tổn thương quá khứ, sinh thêm con hay không - hay sự suy giảm nhân khẩu học đã ăn sâu đến mức không thể đảo ngược.

Theo Reuters/The Economic Times