Báo Nhật bất ngờ: Việt Nam có thể vượt Thái Lan, riêng một ngành tỷ USD đang mở 'cánh cửa' tới nhóm nước giàu

Theo trang Nikkei Asia (ấn bản tin tức bằng tiếng Anh có trụ sở tại Nhật Bản) mới đây đưa tin, sự phát triển nhanh của ngành bán dẫn đang làm thay đổi quỹ đạo kinh tế Đông Nam Á, mở ra cơ hội để Việt Nam và Philippines tiến gần hơn tới mục tiêu gia nhập nhóm quốc gia có thu nhập cao.

Trong bảng phân loại được Ngân hàng Thế giới (WB) cập nhật vào tháng 7/2026, Việt Nam và Philippines đều được nâng lên nhóm nền kinh tế có thu nhập trung bình cao. Theo WB, một nền kinh tế thuộc nhóm này khi có tổng thu nhập quốc dân (GNI) bình quân đầu người từ 4.636 USD đến 14.375 USD trong năm 2025. Xét theo chỉ tiêu này, Việt Nam và Philippines đang dần thu hẹp khoảng cách với Indonesia.

Phát biểu tại hội thảo do WB tổ chức ở Manila ngày 3/8, Bộ trưởng Kinh tế, Kế hoạch và Phát triển Philippines Arsenio Balisacan cho biết việc nước này được nâng hạng là kết quả của quá trình cải cách cơ cấu, mở cửa nền kinh tế và đầu tư vào nguồn nhân lực.

Tuy nhiên, việc bước vào nhóm thu nhập trung bình cao mới là một cột mốc. Thách thức tiếp theo đối với Việt Nam và Philippines là giảm dần sự phụ thuộc vào lao động giá rẻ, đồng thời phát triển những ngành công nghiệp tiên tiến, có giá trị gia tăng cao hơn.

Việt Nam mở rộng vai trò trong chuỗi giá trị bán dẫn

Trong thời kỳ hậu chiến, Đông Nam Á đạt được sự thịnh vượng nhờ lợi thế chi phí lao động thấp, qua đó thu hút các doanh nghiệp nước ngoài xây dựng nhà máy. Quá trình này bắt đầu với những ngành công nghiệp nhẹ như may mặc, sau đó mở rộng sang sản xuất đồ gia dụng và lắp ráp ô tô.

Hiện nay, làn sóng đầu tư trí tuệ nhân tạo (AI) trên toàn cầu đang tạo ra một động lực tăng trưởng mới cho khu vực. Xuất khẩu chất bán dẫn và các sản phẩm điện tử khác tăng mạnh, trong đó Việt Nam đang nổi lên là một trong những nước đi đầu.

Việt Nam đã nâng cao thu nhập nhờ mô hình tăng trưởng dựa vào xuất khẩu. Việc ký kết các hiệp định thương mại với nhiều quốc gia và khu vực trên thế giới giúp Việt Nam thu hút đầu tư nước ngoài, đồng thời hình thành các trung tâm sản xuất linh kiện điện tử và thiết bị điện.

Trong lĩnh vực bán dẫn, tháng 6/2026, LG Innotek của Hàn Quốc công bố kế hoạch xây dựng nhà máy sản xuất đế bán dẫn tại Việt Nam, với tổng vốn đầu tư dự kiến khoảng 1 tỷ USD.

Samsung Electro-Mechanics cũng đã mở rộng đầu tư tại Thái Nguyên để sản xuất linh kiện dùng trong đóng gói chip, trong khi Intel đang chuyển một phần dây chuyền lắp ráp, đóng gói và kiểm thử từ Costa Rica về TP.HCM. Theo các báo cáo, Samsung Electronics và Intel cũng đang xây dựng các cơ sở sản xuất chất bán dẫn mới hoặc mở rộng công suất tại Việt Nam.

Ở khu vực doanh nghiệp trong nước, Viettel đã khởi công nhà máy chế tạo chip đầu tiên tại Hòa Lạc, đồng thời bày tỏ quan tâm đến sản xuất chất bán dẫn. FPT cũng đã thành lập nhà máy kiểm thử và đóng gói chip tại Bắc Ninh.

Những động thái này cho thấy Việt Nam không chỉ muốn phát triển các công đoạn phía sau của quy trình sản xuất chip như lắp ráp, đóng gói và kiểm thử, vốn cần nhiều lao động, mà còn hướng tới những công đoạn phía trước có hàm lượng công nghệ cao hơn như tạo hình mạch điện, chế tạo mạch tích hợp trên tấm bán dẫn. Thiết kế và phát triển chip cũng nằm trong định hướng này.

Theo chiến lược phát triển ngành bán dẫn, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 đào tạo hơn 50.000 kỹ sư, cử nhân phục vụ ngành. Quyết định số 1017/QĐ-TTg ngày 21/9/2024 phê duyệt Chương trình “Phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến năm 2050” cũng đặt mục tiêu đào tạo 50.000 nhân lực ngành bán dẫn vào năm 2030, đồng thời nâng cao chất lượng đào tạo lĩnh vực này tại Đại học Bách khoa Hà Nội và nhiều cơ sở giáo dục khác.

Nikkei Asia nhận định sự phát triển của ngành bán dẫn và điện tử có thể tạo thêm động lực cho tăng trưởng kinh tế Việt Nam trong bối cảnh nhu cầu toàn cầu đối với các sản phẩm phục vụ AI gia tăng. Để tận dụng cơ hội này, Việt Nam cần tiếp tục nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, năng lực nghiên cứu và phát triển, cũng như tăng cường khả năng tham gia các công đoạn có giá trị gia tăng cao trong chuỗi cung ứng.

Nếu Việt Nam tiếp tục tăng trưởng với tốc độ tương đương mức trung bình trong thập kỷ qua, GNI bình quân đầu người được dự báo sẽ vượt Thái Lan vào năm 2037 và Việt Nam có thể trở thành quốc gia có thu nhập cao vào khoảng năm 2040, theo một ước tính được báo Thái Lan The Nation công bố.

Philippines và các nền kinh tế Đông Nam Á trước bài toán thoát bẫy thu nhập trung bình

Philippines cũng đang thúc đẩy cải tổ ngành công nghiệp bán dẫn, vốn hiện tập trung chủ yếu vào các công đoạn phía sau như lắp ráp, đóng gói và kiểm thử. Chất bán dẫn và các sản phẩm điện tử hiện chiếm hơn một nửa tổng giá trị hàng hóa xuất khẩu của nước này.

Trong tháng 4, Philippines tham gia sáng kiến Pax Silica do Mỹ dẫn đầu, nhằm xây dựng chuỗi cung ứng chip AI giữa các quốc gia đối tác. Nước này đang tìm cách nâng cấp ngành công nghiệp bán dẫn trong bối cảnh nhu cầu toàn cầu đối với chip phục vụ AI ngày càng tăng.

Trong ASEAN, Singapore và Brunei đã gia nhập nhóm các nền kinh tế có thu nhập cao. Bên cạnh nhóm thu nhập trung bình cao, WB còn phân loại các nền kinh tế vào nhóm thu nhập trung bình thấp và thu nhập thấp.

Thái Lan và Indonesia gia nhập nhóm các quốc gia có thu nhập trung bình sớm hơn Việt Nam và nhiều thành viên ASEAN khác. Tuy nhiên, cả hai đều rơi vào bẫy thu nhập trung bình, khi quá trình nâng cấp nền công nghiệp chậm chạp khiến tăng trưởng trì trệ.

Kể từ khi được nâng lên nhóm nước có thu nhập trung bình cao vào năm 2011, Thái Lan vẫn chưa cho thấy dấu hiệu rõ ràng về việc thoát khỏi “chiếc bẫy” này. Nguyên nhân là nước này chậm phát triển các ngành công nghiệp tiên tiến, trong khi dân số già hóa nhanh hơn các quốc gia láng giềng. Vì vậy, tốc độ tăng trưởng kinh tế của Thái Lan đã giảm xuống mức thấp nhất khu vực.

Indonesia, nền kinh tế lớn nhất Đông Nam Á, cũng đang tăng trưởng chậm lại. Dù sử dụng lực lượng lao động lớn, ngành sản xuất của nước này vẫn chưa phát triển tương xứng.

Indonesia đang tìm cách xây dựng các ngành luyện kim và chế biến bằng cách cấm xuất khẩu quặng chưa qua chế biến, trong đó có nickel. Tuy nhiên, chiến lược này mới đạt được những kết quả hạn chế. Nhiều lao động Indonesia chỉ có trình độ trung học cơ sở trở xuống, khiến việc phát triển giáo dục nghề nghiệp tiếp tục là một thách thức lớn.

Theo các chuyên gia, để gia nhập nhóm quốc gia có thu nhập cao, các nước Đông Nam Á cần phát triển doanh nghiệp trong nước và chuyển sang những ngành tạo ra giá trị gia tăng cao. Điều này đòi hỏi các nền kinh tế phải vượt ra khỏi mô hình trung tâm sản xuất chỉ dựa vào chi phí lao động thấp để cạnh tranh.

Malaysia là một ví dụ. Nước này gia nhập nhóm thu nhập trung bình cao từ năm 1996 và từng trải qua thời gian dài tăng trưởng trì trệ. Tuy nhiên, Malaysia đã lấy lại đà tăng trưởng nhờ đẩy mạnh phát triển ngành bán dẫn.

Malaysia hiện đang thúc đẩy công nghệ đóng gói chip tiên tiến, đồng thời xây dựng cơ sở hạ tầng để có thể thực hiện hoạt động thiết kế và phát triển chip ngay trong nước. Xuất khẩu thiết bị điện và chất bán dẫn của nước này gần đây tăng mạnh, góp phần đưa tốc độ tăng trưởng GDP lên 6% trong quý II. Với đà này, Malaysia đang tiến tới mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2030.

Những diễn biến tại Malaysia cho thấy việc tham gia sâu hơn vào các ngành công nghệ cao có thể trở thành một hướng đi quan trọng để các nền kinh tế Đông Nam Á nâng cao giá trị gia tăng và tránh rơi vào bẫy thu nhập trung bình.

Với Việt Nam, sự bùng nổ nhu cầu chip phục vụ AI đang mở ra cơ hội mới, nhưng việc biến cơ hội này thành động lực tăng trưởng dài hạn sẽ phụ thuộc vào khả năng nâng cao chất lượng nhân lực, năng lực công nghệ và mức độ tham gia vào những công đoạn có giá trị cao hơn của chuỗi bán dẫn.