Bill Gates cảnh báo

Nhà đồng sáng lập Microsoft cho rằng AI có thể trở thành “công cụ tạo ra sự bình đẳng lớn nhất từng được phát minh”, nhưng cũng có nguy cơ trở thành “nguồn gốc của bất công nghiêm trọng nhất” nếu quá trình chuyển đổi không được kiểm soát tốt.

Trong một bài viết công bố ngày 26/8, Gates nhận định rằng AI có khả năng thay thế lao động ở nhiều lĩnh vực, làm thu hẹp cơ hội việc làm dành cho những người trẻ mới gia nhập thị trường và buộc các Chính phủ phải xem xét lại hàng loạt các chính sách liên quan tới việc làm, giáo dục và hệ thống an sinh xã hội.

Theo ông, vấn đề đáng lo ngại không chỉ nằm ở tốc độ phát triển của công nghệ, mà còn ở việc các chính phủ và xã hội dường như chưa chuẩn bị đủ nhanh cho những hệ quả đi kèm.

“Tôi không thấy bằng chứng cho thấy các nhà lãnh đạo, chuyên gia và cộng đồng đang đối diện với những thách thức này một cách đầy đủ. Chưa có một kế hoạch rõ ràng để giúp xã hội bước vào kỷ nguyên AI một cách êm thấm”, Gates viết.

"Một trong những giai đoạn hỗn loạn nhất lịch sử loài người"

Những nhận định mới của Bill Gates cho thấy giọng điệu thận trọng hơn so với các phát biểu trước đây của ông về trí tuệ nhân tạo.

Tháng 10 năm ngoái, Gates từng mô tả AI là “bước tiến công nghệ lớn nhất trong cuộc đời tôi”, đồng thời cho rằng mức độ ảnh hưởng của công nghệ này khó có thể đánh giá hết.

Tuy nhiên, trong bài viết mới, ông nhấn mạnh rằng sự phát triển của AI sẽ đòi hỏi các quốc gia phải xây dựng những cơ chế quản lý hoàn toàn mới, thậm chí cần tới các tổ chức quốc tế có khả năng phối hợp và kiểm soát những rủi ro AI xuyên biên giới.

“Thách thức là vô cùng lớn. Ngay cả trong điều kiện thuận lợi nhất, quá trình chuyển sang kỷ nguyên AI mới vẫn có thể trở thành một trong những giai đoạn hỗn loạn nhất trong lịch sử loài người”, Gates nhận định.

Điểm khiến AI khác với nhiều cuộc cách mạng công nghệ trước đây, theo ông, là khả năng thay thế lao động trí óc trên phạm vi rất rộng và với tốc độ có thể nhanh hơn khả năng thích nghi của thị trường lao động.

Trong các cuộc cách mạng công nghiệp trước, công nghệ thường làm mất đi một số loại việc làm nhưng đồng thời tạo ra những nghề nghiệp mới. Người lao động có thời gian để chuyển đổi kỹ năng và dịch chuyển sang các lĩnh vực mới.

Với AI, khoảng thời gian thích nghi đó có thể bị rút ngắn đáng kể.

“Chúng ta cần thời gian để chuẩn bị cho giai đoạn biến động xã hội, chính trị và kinh tế mà chúng ta sắp bước vào”, Gates viết.

Lao động văn phòng có thể chịu tác động trước

Theo Bill Gates, những dấu hiệu đầu tiên đã xuất hiện trong nhóm lao động văn phòng.

Các lĩnh vực như bán hàng, chăm sóc khách hàng, lập trình phần mềm và trợ lý pháp lý có thể nằm trong nhóm chịu tác động sớm khi các mô hình AI ngày càng có khả năng đảm nhiệm những công việc trước đây cần con người thực hiện.

Trong tương lai, AI thậm chí có thể tham gia vào những nhiệm vụ phức tạp hơn như đánh giá hồ sơ vay vốn, phân tích dữ liệu hoặc phân loại bệnh nhân trước khi điều trị.

Điều này đồng nghĩa tác động của AI không chỉ giới hạn ở những công việc đơn giản hay mang tính lặp lại.

Những vị trí vốn được xem là đòi hỏi trình độ chuyên môn và kỹ năng nhận thức cao cũng có thể đứng trước áp lực tự động hóa.

Trong khi đó, lao động chân tay cũng khó đứng ngoài cuộc khi robot ngày càng thông minh hơn và chi phí sản xuất ngày càng giảm.

Theo Gates, sự kết hợp giữa AI và robot có thể đưa tự động hóa từ văn phòng ra nhà máy, kho vận, bán lẻ và nhiều ngành dịch vụ.

Đặc biệt, người trẻ bước vào thị trường lao động có nguy cơ phải đối mặt với ít vị trí tuyển dụng cấp đầu vào hơn, khi doanh nghiệp sử dụng AI để đảm nhiệm những công việc từng được giao cho nhân viên mới.

Người dễ tổn thương nhất lại có ít thời gian chuẩn bị nhất

Gates đặc biệt lo ngại rằng tác động của AI sẽ không phân bổ đồng đều trong xã hội.

“Những người cần nhiều thời gian nhất để chuẩn bị lại chính là những người có ít thời gian nhất”, ông viết.

Gates lấy ví dụ một nhân viên kế toán bị phần mềm tự động thay thế hoặc một lao động đang nhận mức lương 20 USD mỗi giờ nhưng mất việc vì doanh nghiệp có thể sử dụng robot với chi phí chỉ bằng một nửa.

Đây chính là điểm khiến AI có khả năng trở thành một công cụ làm gia tăng bất bình đẳng nếu lợi ích của năng suất chỉ tập trung vào một nhóm nhỏ doanh nghiệp và chủ sở hữu công nghệ.

Vấn đề còn có thể trở nên nghiêm trọng hơn khi áp lực cạnh tranh thúc đẩy quá trình tự động hóa.

Một doanh nghiệp sử dụng AI và robot để giảm chi phí có thể hạ giá sản phẩm. Các đối thủ buộc phải làm theo nếu không muốn mất thị phần.

Theo Gates, chính cơ chế này có thể hình thành một “vòng xoáy luẩn quẩn”.

AI và robot càng giúp doanh nghiệp cắt giảm chi phí, áp lực lên các doanh nghiệp khác càng lớn. Khi nhiều công ty cùng tự động hóa, nhu cầu sử dụng lao động ở một số lĩnh vực càng giảm nhanh.

Trong khi đó, quá trình đào tạo lại và tìm kiếm công việc mới cho hàng triệu lao động có thể gây ra những xáo trộn kinh tế và xã hội đáng kể.

AI cũng có thể giải những bài toán khó nhất của nhân loại

Dù đưa ra hàng loạt cảnh báo, Bill Gates không cho rằng AI chỉ mang lại rủi ro.

Ông thừa nhận bản thân vẫn có những lợi ích tài chính liên quan tới ngành công nghệ, đồng thời nhấn mạnh AI có tiềm năng thúc đẩy mạnh mẽ đổi mới sáng tạo và hỗ trợ giải quyết những thách thức lớn của thế giới.

Theo Gates, công nghệ này có thể góp phần phát triển nguồn năng lượng sạch ổn định, ứng phó biến đổi khí hậu, nâng cao sản lượng lương thực và tiến tới loại bỏ một số căn bệnh nguy hiểm.

Vấn đề vì thế không phải là ngăn AI phát triển, mà là xây dựng một hệ thống đủ khả năng phân phối lợi ích và kiểm soát những hệ quả tiêu cực.

"Chính phủ phải chuẩn bị từ bây giờ"

Chính phủ cần một cơ chế điều phối AI mới

Theo Gates, quy mô của sự thay đổi lớn đến mức các bộ ngành hiện nay khó có thể xử lý riêng lẻ.

Ông đề xuất các quốc gia cần thành lập những cơ quan mới có khả năng phối hợp chính sách AI trên nhiều lĩnh vực cùng lúc, từ việc làm, thuế, năng lượng, bầu cử, y tế công cộng đến hệ thống tài chính và an ninh quốc gia.

Lý do là AI có thể tạo ra những tác động liên ngành.

Nếu AI thay thế lao động, chính sách thuế và an sinh xã hội phải thay đổi. Nếu AI tác động tới thông tin chính trị, hệ thống bầu cử cần được bảo vệ. Nếu AI tham gia y tế, các cơ quan quản lý sức khỏe phải có tiêu chuẩn giám sát mới.

Do đó, quản trị AI không thể chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan phụ trách công nghệ.

Tuy nhiên, theo Gates, ngay cả một quốc gia xây dựng được hệ thống quản lý tốt cũng không thể tự bảo vệ mình trước các rủi ro mang tính xuyên biên giới.

“Ngay cả một quốc gia có thể tự sắp xếp tốt công việc trong nước vẫn sẽ phải đối mặt với những rủi ro vượt qua biên giới. Đó là lý do một tổ chức quốc tế cần được xây dựng song song”, ông cho biết.

Thế giới có thể cần một tổ chức quốc tế chuyên về AI

Bill Gates cho rằng cơ chế quản trị AI toàn cầu trong tương lai có thể học hỏi từ một số mô hình quốc tế đang tồn tại.

Trong đó có hệ thống thanh sát và kiểm soát vũ khí hạt nhân, các tiêu chuẩn chung của hàng không quốc tế và những thỏa thuận hợp tác toàn cầu nhằm bảo vệ tầng ozone.

Điểm chung của các mô hình này là các quốc gia chấp nhận phối hợp và tuân thủ những nguyên tắc chung trong những lĩnh vực mà rủi ro không dừng lại ở biên giới quốc gia.

Theo Gates, AI cũng đang dần trở thành một vấn đề như vậy.

“Một tổ chức toàn cầu mới dành cho AI sẽ cần những yếu tố của cả ba mô hình trên, và thậm chí còn nhiều hơn thế”, ông nhận định.

Thông điệp xuyên suốt trong cảnh báo của Bill Gates vì vậy không phải rằng AI cần bị ngăn chặn.

Ngược lại, ông cho rằng công nghệ này có thể mang lại những bước tiến chưa từng có cho nhân loại.

Nhưng nếu tốc độ phát triển của AI tiếp tục vượt xa khả năng điều chỉnh của chính sách, giáo dục và thị trường lao động, thế giới có thể bước vào một giai đoạn mà năng suất tăng mạnh nhưng cơ hội việc làm, thu nhập và lợi ích kinh tế lại phân bổ ngày càng bất cân xứng.

Và theo Gates, điều đáng lo nhất ở thời điểm hiện tại chính là: AI đang tiến rất nhanh, trong khi xã hội vẫn chưa có một kế hoạch tương xứng để chuẩn bị cho cú chuyển đổi đó.