Cách trung tâm Hà Nội 20km có một ngôi chùa cổ gần 1.000 năm tuổi nép mình dưới chân núi, được công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt

Vào thời điểm đầu năm mới, nhiều người Việt lại tìm về chốn cửa Phật như một thói quen văn hóa đã ăn sâu trong đời sống tinh thần. Đi chùa thời điểm này không chỉ để cầu bình an, sức khỏe, tài lộc cho năm mới mà còn là dịp gửi gắm những ước nguyện riêng tư như cầu duyên, cầu con, cầu sự hanh thông trong công việc. Giữa hằng hà sa số những ngôi chùa lớn nhỏ ở Hà Nội, chùa Thầy hiện lên như một biểu tượng tâm linh nổi tiếng bậc nhất miền Bắc, thu hút nhiều Phật tử và du khách đến chiêm bái.

Nằm nép mình dưới chân núi Phật Tích (còn gọi là núi Thầy), thuộc xã Quốc Oai, Hà Nội, chùa Thầy, có tên chữ là Thiên Phúc Tự, là một trong những quần thể di tích tôn giáo, danh thắng tiêu biểu của vùng xứ Đoài. Với lịch sử hình thành gần một nghìn năm, nơi đây không chỉ nổi bật bởi cảnh quan non nước hữu tình mà còn bởi giá trị kiến trúc, văn hóa và tín ngưỡng gắn liền với cuộc đời Thiền sư Từ Đạo Hạnh.

Ngôi chùa cổ được xây dựng từ thời Lý với kiến trúc "tiền Phật hậu Thánh"

Theo những ghi chép lịch sử, chùa Thầy được khởi công xây dựng từ thời vua Lý Nhân Tông (1072-1127). Ban đầu, tại vị trí ngày nay chùa Thầy tọa lạc, chỉ là một cái am nhỏ có tên là Hương Hải am. Nơi đây chính là nơi Thiền sư Từ Đạo Hạnh tu hành.

Trải qua nhiều triều đại và các cuộc trùng tu lớn nhỏ, quần thể chùa ngày nay mang diện mạo hoàn chỉnh, là kết tinh của nhiều tầng lớp lịch sử. Trong đó, nổi bật nhất là dấu ấn kiến trúc của thế kỷ XVIII.

Chùa Thầy nằm trên thế đất được ví như hình con rồng linh thiêng. Phía trước chùa là sân gạch rộng nhìn ra hồ Long Trì, được xem như hàm trên của rồng, bờ hồ bên trái là hàm dưới. Giữa hồ Long Trì nổi bật thủy đình cổ kính, nơi được ví như viên ngọc sáng trong miệng rồng, đồng thời là sân khấu biểu diễn múa rối nước vào các dịp lễ hội. Hai cây cầu Nhật Tiên Kiều và Nguyệt Tiên Kiều, xây theo lối kiến trúc “thượng gia hạ kiều”, cong mềm mại như hai râu rồng, góp phần tạo nên vẻ đẹp hài hòa, sinh động cho toàn bộ không gian.

Giá trị kiến trúc nổi bật nhất của chùa Thầy tập trung ở chùa Cả với ba tòa nằm song song, được xây dựng theo kiểu chữ Tam, tuân theo lối kiến trúc “tiền Phật hậu Thánh”. Ba tòa gồm chùa Hạ, chùa Trung và chùa Thượng.

Chùa Hạ (nhà tiền tế) là nơi tăng ni, Phật tử hành lễ và nghe giảng kinh. Chùa Trung (trung điện) thờ Tam Bảo, tượng Phật, Hộ Pháp và Thiên Vương. Chùa Thượng nằm phía sau, tách biệt và trang nghiêm hơn, là nơi thờ Di Đà Tam Tôn, Phật Thích Ca và đặc biệt là tượng “ba kiếp” của Thiền sư Từ Đạo Hạnh: Tăng - Phật - Đế vương.

Phía sau chùa Thượng là lầu chuông và lầu trống, được xây dựng vào thời Lê - Trịnh, do bà Chúa Chè (Đặng Thị Huệ) xin chúa Trịnh Sâm cho dựng. Hệ thống kiến trúc mái, cột, vì kèo, cùng các mảng chạm khắc rồng, mây, hoa lá mang phong cách cổ kính, thể hiện trình độ mỹ thuật và kỹ thuật xây dựng tinh xảo của cha ông.

Nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh gắn với huyền thoại Thiền sư Từ Đạo Hạnh

Chùa Thầy gắn chặt với cuộc đời và giai thoại của Thiền sư Từ Đạo Hạnh, tên tục là Từ Lộ, quê ở vùng Láng (nay thuộc Hà Nội). Trong dân gian, ông không chỉ là một vị cao tăng mà còn được tôn vinh là thầy giáo, thầy thuốc và người sáng tạo, truyền dạy nhiều trò diễn dân gian, đặc biệt là múa rối nước.

Tương truyền, sau khi mất năm 1116, Từ Đạo Hạnh đầu thai làm con của Sùng Hiền hầu và sau này trở thành vua Lý Thần Tông. Chính vì vậy, trong chùa có pho tượng ông trong hình hài đế vương, khoác long bào, ngồi trên ngai vàng - một chi tiết hiếm gặp trong không gian thờ tự Phật giáo, phản ánh sự giao thoa giữa Phật giáo, Nho giáo và tín ngưỡng dân gian.

Hàng năm, lễ hội Chùa Thầy diễn ra từ mùng 5 đến mùng 7 tháng 3 Âm lịch, thu hút hàng nghìn du khách thập phương. Phần lễ mở đầu bằng các nghi thức Phật giáo trang nghiêm như cúng Phật, chạy đàn; phần hội sôi nổi với các trò chơi dân gian, đặc biệt là múa rối nước tại thủy đình hồ Long Trì.

Từ chùa Cả, du khách có thể men theo lối đá lên núi để thăm chùa Cao (Hiển Thụy am) - nơi tu hành đầu tiên của Thiền sư Từ Đạo Hạnh. Càng lên cao, cảnh sắc càng khoáng đạt, xen lẫn là các hang động như hang Bụt Mọc, hang Bò, hang Gió và chùa Một Mái (Bối Am) - ngôi chùa độc đáo chỉ có một mái che, tựa lưng vào vách núi đá dựng đứng.

Trên đỉnh núi là hang Cắc Cớ - hang động sâu và hiểm trở, gắn với nhiều giai thoại huyền bí. Theo truyền thuyết, hang có chín tầng tượng trưng cho chín tầng địa ngục, song rất ít người dám xuống sâu do đường đi khó khăn.

Ngày 31/12/2014, chùa Thầy và khu vực núi đá Sài Sơn được xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt. Đến ngày 12/4/2024, lễ hội chùa Thầy tiếp tục được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị bền vững của di tích trong đời sống văn hóa dân tộc.

Giữa nhịp sống hiện đại, chùa Thầy vẫn giữ được vẻ đẹp cổ kính, linh thiêng - một không gian hội tụ của thiên nhiên, kiến trúc, tín ngưỡng và huyền thoại, trở thành điểm đến không thể bỏ qua khi khám phá vùng đất Hà Nội nghìn năm văn hiến.