Chỉ có ở Việt Nam: Phát hiện ngôi làng hơn 200 người, 4 thế hệ 'ăn chung nồi cơm', tiền góp quỹ chung, được vinh danh tốt nhất thế giới

Cách Hà Nội khoảng 70km, tương đương 2 giờ di chuyển bằng ô tô, làng Thái Hải nằm tại xã Tân Cương, tỉnh Thái Nguyên, cách trung tâm Thái Nguyên 10km và nằm trong trục tham quan Khu du lịch Hồ Núi Cốc, không gian văn hóa chè Tân Cương…

Nơi đây gây ấn tượng bởi nếp sống cộng đồng đặc biệt, khi nhiều thế hệ cùng chung sống, cùng góp sức xây dựng bản làng và duy trì những bữa cơm chung mỗi ngày.

Thái Hải được hình thành từ mong muốn bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Tày. Đầu những năm 2000, bà Nguyễn Thị Thanh Hải, người sáng lập và hiện là Trưởng bản làng Thái Hải, nhận thấy nhiều căn nhà sàn truyền thống của người Tày, Nùng tại vùng ATK Định Hóa dần bị tháo dỡ để nhường chỗ cho nhà xây hiện đại.

Từ mong muốn gìn giữ những công trình, bà đã mua lại khoảng 30 căn nhà sàn cổ, đưa về khu vực hiện nay để phục dựng. Sau đó, bà tiếp tục vận động các gia đình người Tày, Nùng về sinh sống, cùng duy trì phong tục, tập quán và nếp nhà truyền thống.

Ngày nay, hơn 30 căn nhà sàn nằm xen giữa những hàng cây, vườn rau, ao cá và khu chăn nuôi. Khác với những không gian trưng bày đơn thuần, các căn nhà vẫn được sử dụng trong đời sống hằng ngày, trở thành một phần không thể tách rời của cộng đồng.

Mỗi ngày ở Thái Hải thường bắt đầu từ khoảng 5h sáng. Khi màn sương còn phủ trên những mái nhà sàn, người dân đã thức dậy chuẩn bị cho công việc. Sau bữa sáng, khoảng 200 cư dân chia nhau đảm nhận các phần việc phù hợp với khả năng và kinh nghiệm: Người làm chè, nấu rượu, bốc thuốc Nam; người trồng trọt, chăn nuôi; một bộ phận tham gia tổ chức các hoạt động trải nghiệm và phục vụ khách du lịch.

Điểm đặc biệt là nguồn thu từ sản xuất và hoạt động du lịch được đóng góp vào quỹ chung của bản. Khoản quỹ này được sử dụng để trang trải nhiều nhu cầu thiết yếu như ăn uống, điện nước, vật tư sản xuất, sửa chữa nhà cửa, học phí cho trẻ nhỏ, thuốc men, viện phí và một số công việc chung của cộng đồng.

Nếp sống “ăn chung một bếp, sử dụng chung một quỹ” vì thế trở thành dấu ấn riêng của Thái Hải. Những bữa cơm không chỉ là sinh hoạt thường ngày mà còn là thời điểm các thành viên quây quần, chia sẻ sau một ngày lao động.

Du khách có thể đến Thái Hải vào nhiều thời điểm trong năm. Mùa xuân phù hợp với những người muốn cảm nhận không khí lễ hội và tìm hiểu các phong tục đầu năm, trong khi mùa thu với thời tiết dễ chịu thích hợp cho việc đi bộ, khám phá bản làng và tham gia các hoạt động ngoài trời.

Khi đến bản làng, du khách có thể bắt gặp chiếc mõ truyền thống ngay từ cổng làng. Trong một số chương trình đón khách, tiếng mõ được sử dụng như tín hiệu báo có khách quý đến bản.

Bước sâu vào bên trong là những con đường nhỏ chạy dưới tán cây, dẫn tới các căn nhà sàn mang kiến trúc đặc trưng của người Tày.

Thay vì chỉ đi qua để chụp ảnh, du khách có thể trực tiếp tìm hiểu đời sống của người dân thông qua nhiều hoạt động như tham quan nhà sàn, xem chế biến chè, làm bánh, nấu rượu hoặc cùng người dân hái chè, trồng rau và chuẩn bị bữa ăn. Vào những dịp như mùng 1, ngày Rằm, đầu xuân hay Tết cơm mới, nhiều nghi lễ truyền thống vẫn được người dân duy trì.

Ngoài ra, người dân nơi đây còn tổ chức các lễ hội và chương trình giao lưu văn hoá cũng như các nghi thức tín ngưỡng trong đời sống thường ngày như hát Then, đàn Tính, thờ cúng tổ tiên, lễ Lồng tồng, lễ mừng thọ.

Nhờ vậy, du khách đến đây không chỉ được quan sát văn hóa Tày qua các hiện vật hay tiết mục biểu diễn, mà còn có cơ hội tiếp xúc với những phong tục đang thực sự tồn tại trong đời sống thường ngày.

Bên cạnh kiến trúc và đời sống cộng đồng, ẩm thực cũng là một phần không thể thiếu trong hành trình khám phá Thái Hải. Một số món ăn thường được giới thiệu tới du khách gồm xôi lá cẩm, xôi trám đen, khâu nhục, lạp sườn, thịt hun khói, bánh khảo cùng các sản phẩm từ chè.

Chính cách gìn giữ văn hóa gắn với đời sống thực tế của cộng đồng đã giúp Thái Hải nhận được sự chú ý trên bản đồ du lịch quốc tế. Năm 2022, Thái Hải được UN Tourism vinh danh trong chương trình Best Tourism Villages - Làng du lịch tốt nhất thế giới.

Trong năm này, 136 hồ sơ đến từ 57 quốc gia được đề cử và 32 ngôi làng thuộc 22 quốc gia được lựa chọn.

Trước đó, bản làng Thái Hải đã nhiều lần được ghi nhận trên bản đồ du lịch Việt Nam và quốc tế như: Top 10 nhà hàng phục vụ khách du lịch tốt nhất Việt Nam (năm 2016, 2017), Top 5 nhà hàng ăn uống hàng đầu Việt Nam (năm 2019), được UNESCO Việt Nam bảo trợ là “công trình có giá trị bảo tồn văn hóa truyền thống và giáo dục tinh thần đoàn kết dân tộc” (năm 2017).

Đến tháng 1/2025, sản phẩm “Du lịch văn hóa dân tộc Tày, Bản làng Thái Hải” tiếp tục được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia, đồng thời khu bảo tồn cũng vinh dự nhận Giải thưởng Homestay ASEAN.