Phát hiện ngôi làng đá cổ kỳ lạ hơn 400 năm tuổi: Người dân xây nhà chỉ bằng đá và vôi, gần như nguyên vẹn từ thời nhà Mạc

Ẩn mình giữa núi rừng biên giới Đông Bắc, làng đá cổ Khuổi Ky thuộc xã Đàm Thủy, tỉnh Cao Bằng, có diện tích khoảng 10.000m2. Nơi đây nằm trong quần thể Khu du lịch thác Bản Giốc và trên đường dẫn vào động Ngườm Ngao.

Khuổi Ky được bao bọc bởi núi rừng nguyên sơ cùng những dãy núi đá vôi trùng điệp như tách khỏi cuộc sống hiện đại.

Theo các tài liệu lịch sử, Khuổi Ky được hình thành từ thời nhà Mạc, vào khoảng giai đoạn 1594-1677. Sau khi rời Thăng Long lên vùng Cao Bằng, quân nhà Mạc đã dựng các công trình bằng đá để làm nơi phòng thủ vùng biên ải. Về sau, cộng đồng người Tày đến lập làng, định cư và phát triển sản xuất nông nghiệp. Trải qua hàng trăm năm, Khuổi Ky vẫn bảo tồn được gần như nguyên vẹn diện mạo của một ngôi làng cổ nơi miền biên viễn.

Tên gọi "Khuổi Ky" trong tiếng Tày có nghĩa là "dòng suối nhỏ". Phía trước làng là con suối chảy quanh năm, phía sau là những dãy núi đá vôi hùng vĩ. Địa thế "tựa sơn hướng thủy" không chỉ tạo nên cảnh quan hài hòa mà còn góp phần hình thành tên gọi của ngôi làng như ngày nay.

Khi đặt chân đến Khuổi Ky, du khách dễ dàng cảm nhận nét nguyên sơ của ngôi làng qua con đường lát đá hộc, những hàng rào đá được xếp ngay ngắn và cây cầu mái ngói bắc qua dòng suối.

Bước qua cây cầu, cả một "không gian văn hóa đá" hiện ra với những ngôi nhà cổ, tường đá, bậc tam cấp và nhiều vật dụng sinh hoạt như cối xay, cối giã, bàn ghế hay bếp lửa đều được chế tác từ đá núi, tạo nên vẻ đẹp mộc mạc và khác biệt hiếm thấy.

Điểm làm nên danh tiếng của Khuổi Ky chính là hệ thống nhà sàn bằng đá có tuổi đời hàng trăm năm. Hiện nay, làng có 16 hộ gia đình người Tày sinh sống với 14 ngôi nhà đá cổ vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn. Theo người dân địa phương, để hoàn thiện một ngôi nhà đá cần 2-3 năm xây dựng bởi mọi công đoạn đều được thực hiện thủ công, đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm của những người thợ.

Toàn bộ tường, móng, bậc thềm và hàng rào đều được xây bằng đá hộc, trong khi chân tảng kê cột cũng được gia công từ đá để tăng độ vững chắc. Mỗi căn nhà thường cao từ 5-7m, gồm hai tầng; tầng dưới sử dụng hệ thống cột gỗ đặt trên nền đá kiên cố, còn mái lợp ngói âm dương theo kiến trúc truyền thống của người Tày.

Bên trong, các gian nhà được ngăn bằng khung ván gỗ, tạo nên không gian sinh hoạt tiện nghi nhưng vẫn giữ nguyên nét truyền thống. Nhờ kết cấu đá bền vững kết hợp mái ngói âm dương, những ngôi nhà luôn mát mẻ vào mùa hè, ấm áp vào mùa đông và vẫn gần như nguyên vẹn sau nhiều năm cùng những rung chấn nhẹ.

Điều làm nên sự khác biệt của Khuổi Ky không chỉ nằm ở kỹ thuật xây dựng mà còn ở những quan niệm văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Tập quán dựng nhà còn gắn liền với tín ngưỡng thờ thần đá.

Theo quan niệm của người dân địa phương, thần đá là vị thần bảo hộ, mang đến cuộc sống bình yên và che chở cho cả bản làng. Vì vậy, đá không chỉ là vật liệu xây dựng mà còn mang ý nghĩa tâm linh, trở thành một phần trong bản sắc văn hóa của cộng đồng.

Chính những giá trị kiến trúc và văn hóa đặc sắc ấy đã giúp Khuổi Ky được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là "Làng văn hóa truyền thống tiêu biểu của dân tộc ít người" vào năm 2008.

Từ năm 2016, du lịch cộng đồng bắt đầu phát triển tại Khuổi Ky khi người dân cải tạo chính những ngôi nhà sàn đá truyền thống để phục vụ du khách.

Để cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp của Khuổi Ky, du khách nên ghé thăm vào khoảng tháng 9 đến tháng 10 hằng năm. Đây là thời điểm Cao Bằng bước vào mùa thu với thời tiết khô ráo, mát mẻ, ít mưa, rất thuận lợi cho việc tham quan và chụp ảnh. Bên cạnh đó, du khách cũng có thể đến đây vào mùa xuân (tháng 1-3), khi tiết trời se lạnh và những cơn mưa phùn nhẹ phủ lên ngôi làng vẻ đẹp trầm mặc đặc trưng.

Không chỉ nổi tiếng bởi kiến trúc đá độc đáo, Khuổi Ky còn hấp dẫn bởi nhịp sống chậm rãi và những giá trị văn hóa vẫn được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ. Trước đây, người dân chủ yếu sống bằng nghề nông với nguồn thu nhập còn hạn chế. Những năm gần đây, du lịch cộng đồng đã mở ra hướng phát triển mới khi nhiều gia đình cải tạo nhà sàn đá thành homestay phục vụ du khách.

Bên cạnh các điểm lưu trú, ngôi nhà sinh hoạt cộng đồng cũng trở thành nơi tổ chức các hoạt động văn hóa, biểu diễn hát then, đàn tính và giao lưu văn nghệ, hoà mình vào cuộc sống nhật của người dân bản địa. Những trải nghiệm như theo chân người dân lên rừng hái măng, đào củ, xuống suối bắt cá, làm đồng hay cùng chuẩn bị bữa cơm gia đình mang đến những ký ức khó quên về cuộc sống vùng cao.

Ẩm thực cũng là một điểm nhấn hấp dẫn của Khuổi Ky. Trong bữa cơm của người Tày, du khách có thể thưởng thức xôi đen nấu từ nếp bản và lá rừng, thịt heo hun khói, lạp sườn gác bếp, khâu nhục, vịt quay cùng nhiều loại rau sạch trồng ven rừng. Vào mùa măng, những món ăn dân dã như măng xào thịt, măng hầm, măng luộc hay măng đúc trứng góp phần tạo nên hương vị đặc trưng của vùng đất Cao Bằng.

Giữa không gian núi non trùng điệp, những ngôi nhà đá cổ kính, dòng suối trong xanh cùng các danh thắng thiên nhiên nổi tiếng đã tạo nên một hành trình trọn vẹn, nơi du khách không chỉ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp của tạo hóa mà còn cảm nhận chiều sâu lịch sử, văn hóa của một trong những ngôi làng cổ độc đáo bậc nhất vùng Đông Bắc.