Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam: Nếu không bảo vệ bản quyền, báo chí sẽ vô cùng khó khăn trong kỷ nguyên AI

Phát biểu tại diễn đàn "Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI - Bảo vệ giá trị nghề báo" sáng 20/6, ông Lê Quốc Minh, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, cho rằng vấn đề bản quyền báo chí hiện nay đã bước sang một giai đoạn hoàn toàn khác so với trước đây.

Nếu trước kia hành vi vi phạm chủ yếu là sao chép thủ công hoặc đăng lại nguyên văn tác phẩm báo chí, thì hiện nay các hình thức xâm phạm ngày càng tinh vi hơn. Nhiều nhà sáng tạo nội dung trên mạng xã hội sử dụng phương thức "xào nấu", biên tập lại tin tức để né tránh các công cụ kiểm soát bản quyền. Đáng lo ngại hơn là sự tham gia ngày càng sâu của trí tuệ nhân tạo trong quá trình thu thập và tái sử dụng nội dung báo chí.

Theo ông Minh, các hệ thống AI đang tự động rà quét lượng dữ liệu khổng lồ từ các cơ quan báo chí để huấn luyện mô hình mà chưa có cơ chế chia sẻ quyền lợi tương xứng cho đơn vị sở hữu nội dung.

"Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt là trường hợp Australia đã thành công trong việc buộc các nền tảng công nghệ phải đàm phán trả phí cho cơ quan báo chí, Việt Nam cần có những bước đi phù hợp, linh hoạt nhưng cũng phải đủ quyết liệt", ông Minh nhấn mạnh.

Người đứng đầu Hội Nhà báo Việt Nam đồng thời cảnh báo rằng nếu không bảo vệ được bản quyền, nền báo chí sẽ đối mặt với những khó khăn ngày càng nghiêm trọng trong tương lai.

"Không bảo vệ được bản quyền thì chắc chắn báo chí sẽ gặp khó khăn vô cùng. Một chương trình dù là văn bản, hình ảnh, phát thanh, truyền hình hay video cũng phải được bảo vệ bằng được", ông nói.

Theo ông Minh, bên cạnh việc hoàn thiện hành lang pháp lý, các cơ quan báo chí cần chủ động đầu tư công nghệ rà quét kỹ thuật số để phát hiện vi phạm và kiên quyết áp dụng các biện pháp xử lý đối với các tổ chức, cá nhân xâm phạm bản quyền.

AI là đối thủ hay khách hàng?

Ở góc nhìn khác, bà Nguyễn Thanh Hải, Chủ tịch FPT Online, cho rằng các cơ quan báo chí cần thay đổi cách tiếp cận đối với AI.

"Nguyên lý của AI là hoạt động trên dữ liệu. Nếu không có dữ liệu, AI không thể tồn tại. Vì vậy, AI thực chất là đối tác và khách hàng tiềm năng chứ không phải đối thủ của báo chí", bà Hải nhận định.

Theo bà, quá trình theo dõi hoạt động của các bot AI cho thấy nhu cầu của người dùng đang thay đổi nhanh chóng. Thay vì chỉ tìm kiếm tin tức bề nổi, độc giả ngày càng đặt ra những câu hỏi chuyên sâu và đòi hỏi các câu trả lời có chiều sâu, độ tin cậy cao. Đây chính là cơ hội để báo chí định vị lại giá trị của mình.

FPT Online đã hỗ trợ nhiều tòa soạn xác định rõ nhóm nội dung nào nên mở cho AI khai thác nhằm tăng độ phủ thương hiệu và nhóm nội dung nào cần bảo vệ nghiêm ngặt để phục vụ chiến lược thương mại hóa.

Dẫn chứng kinh nghiệm quốc tế, bà Hải cho biết The New York Times lựa chọn chiến lược đóng chặt dữ liệu và không đàm phán với các công ty AI nhằm bảo vệ nội dung chuyên sâu. Trong khi đó, News Corp lại chọn hướng tiếp cận linh hoạt hơn khi sẵn sàng cấp quyền sử dụng đối với các nội dung phổ thông nhưng giữ lại những tài sản nội dung giá trị cao để thương lượng thương mại.

Đáng chú ý, theo tiết lộ của bà Hải, nhiều tập đoàn AI quốc tế đã chủ động tìm đến Việt Nam để đề xuất mua dữ liệu báo chí đa ngôn ngữ.

"Những nội dung chuyên sâu hoặc độc quyền không nên bán hoặc phải được định giá ở mức cao nhất có thể, với nguyên tắc bán được nhiều tiền nhất và nhiều lần nhất", bà Hải nhấn mạnh.

Từ bán bài báo sang bán dữ liệu tri thức

Theo ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển truyền thông (IPS), cuộc cách mạng AI đang buộc báo chí phải thay đổi tư duy từ gốc.

Ông cho rằng trong môi trường số hiện nay, hành vi tiếp nhận thông tin đang chuyển từ mô hình "đọc nội dung" sang mô hình "truy vấn và trả lời". Điều này khiến giá trị của báo chí không còn nằm ở từng bài viết đơn lẻ mà nằm ở kho dữ liệu tri thức đã được kiểm chứng.

Để tận dụng xu hướng này, các cơ quan báo chí có thể phát triển các hệ thống AI dựa trên dữ liệu nội bộ theo mô hình RAG nhằm cung cấp câu trả lời chính xác và hạn chế hiện tượng "ảo giác thông tin" của AI tạo sinh.

Khi đó, doanh thu không chỉ đến từ quảng cáo hay thuê bao đọc báo mà còn có thể đến từ việc bán quyền truy cập dữ liệu hoặc thu phí theo từng lượt truy vấn chuyên sâu.

Để minh họa cho cách tiếp cận mới, ông Đồng đưa ra hình ảnh so sánh: "Tri thức của chúng ta giống như quả dừa. Hiện nay chúng ta chỉ bán mỗi quả dừa là bài báo cuối cùng. Trong khi thân dừa, lá dừa, hoa dừa đều có thể tạo ra giá trị kinh tế".

Theo ông, từ dữ liệu thô, băng ghi âm phỏng vấn, kho tư liệu, dữ liệu chuyên ngành cho tới các sản phẩm phân tích đều là tài sản trí tuệ cần được bảo vệ và thương mại hóa.