Chuyên gia hiến kế phát triển đại lộ cảnh quan sông Hồng: Làm sao để người dân hưởng lợi từ giá đất tăng thêm?

Tại talkshow “Đôi bờ sông Hồng và diện mạo mới của Hà Nội”, mới đây, TS Nguyễn Quang, nguyên Giám đốc Chương trình Định cư Con người Liên Hợp Quốc (UN-Habitat) tại Việt Nam, cho rằng phát triển đại lộ cảnh quan sông Hồng không chỉ là bài toán xây dựng hạ tầng hay chỉnh trang đô thị. Điều quan trọng là phải tạo ra giá trị phát triển mới nhưng không đánh đổi an toàn thoát lũ, hệ sinh thái và quyền lợi của cộng đồng dân cư.

Theo ông, đây là cơ hội để Hà Nội tái cấu trúc không gian đô thị, cải thiện hạ tầng và khai thác hiệu quả hơn khu vực ven sông. Tuy nhiên, cách tiếp cận phải thận trọng, dựa trên cơ sở khoa học và đánh giá đầy đủ tác động kinh tế - xã hội, môi trường, đặc biệt là yếu tố thủy văn.

“Chúng ta phải ưu tiên về vấn đề sinh thái chứ không phải ưu tiên về một thị trường bất động sản”, ông nhấn mạnh.

Khai thác giá trị đất tăng thêm, không chỉ làm đường

Đề cập bài toán nguồn lực, TS Nguyễn Quang cho biết dự án có quy mô rất lớn, ảnh hưởng đến khoảng 280.000 người dân, với nguồn lực ước tính khoảng 737.000 tỉ đồng. Vì vậy, Hà Nội cần một mô hình tài chính hỗn hợp, kết hợp vốn nhà nước với nguồn lực xã hội.

Theo chuyên gia, vốn nhà nước nên đóng vai trò vốn mồi, tập trung vào hạ tầng thiết yếu như giao thông, công viên, tiện ích công cộng và các công trình phục vụ phòng, chống lũ. Trong khi đó, nguồn vốn xã hội có thể tham gia phát triển dịch vụ, nhà ở và các hạ tầng đi kèm.

Một hướng đáng chú ý là khai thác giá trị gia tăng từ đất, hay còn gọi là land value capture. Khi hạ tầng và tiện ích công cộng được đầu tư, giá trị đất đai tại khu vực có thể tăng lên. Nếu có cơ chế phù hợp, phần giá trị tăng thêm có thể được khai thác để tái đầu tư, tiếp tục cải thiện hạ tầng và điều kiện sống của cộng đồng.

Tuy nhiên, TS Nguyễn Quang lưu ý không nên chỉ tập trung làm đường rồi trông chờ vào giá đất. Dự án cần đầu tư đồng bộ các tiện ích xã hội, triển khai theo từng giai đoạn và lựa chọn những khu vực có điều kiện phù hợp để phát triển.

Ông cũng đề cập mô hình các công ty dịch vụ công tại một số quốc gia, trong đó mục tiêu không chỉ là tối đa hóa lợi nhuận kinh doanh mà còn khai thác giá trị đất để đầu tư tiện ích xã hội, từng bước cải thiện điều kiện sống của người dân.

“Giá trị gia tăng của đất đai tăng lên nhưng người dân chính là chủ thể được hưởng lợi từ quá trình đấy”, ông nêu quan điểm.

Tái định cư không chỉ là bố trí một chỗ ở mới

Với những hộ dân chịu ảnh hưởng bởi dự án, chuyên gia cho rằng vấn đề không dừng ở phương án bồi thường hay bố trí nhà ở. Tái định cư còn liên quan trực tiếp đến sinh kế, việc làm, quan hệ cộng đồng và những giá trị văn hóa đã hình thành qua nhiều thế hệ.

TS Nguyễn Quang ủng hộ mô hình tái định cư tại chỗ nếu điều kiện thực tế cho phép, bởi cách làm này có thể hạn chế sự đứt gãy cấu trúc cộng đồng, duy trì kết nối xã hội và hỗ trợ người dân ổn định cuộc sống.

Ông cũng đặt vấn đề cần xem xét kỹ phương án tuyến đường đi qua khu dân cư. Theo phân tích của chuyên gia tại talkshow, khoảng 67ha cần di dời do ảnh hưởng đến vùng thoát lũ; với khoảng 50ha nằm trên tuyến đường dự kiến đi qua, cần nghiên cứu liệu có thể điều chỉnh hướng tuyến để giảm tác động hay không.

Để người dân đồng thuận, theo ông, cơ quan chức năng cần công khai báo cáo giải trình, làm rõ vì sao dự án đi qua một khu vực, vì sao phải di dời dân và phương án cải tạo các làng mạc sẽ được thực hiện như thế nào. Người dân cũng cần được tham gia vào quá trình quy hoạch, thay vì chỉ tiếp nhận phương án đã được quyết định.

Cần cơ chế phản biện độc lập, bảo đảm lợi ích cộng đồng

Một vấn đề khác được TS Nguyễn Quang nhấn mạnh là cơ chế giám sát và phản biện xã hội. Với dự án có quy mô lớn, tác động đến nhiều lĩnh vực và cộng đồng dân cư, ông cho rằng cần một hội đồng phản biện tương đối độc lập, gồm chuyên gia về kiến trúc, quy hoạch, thủy lợi, kinh tế - xã hội, môi trường, văn hóa cùng đại diện các tổ chức và cộng đồng dân cư.

Việc đánh giá cần được thực hiện theo từng giai đoạn, dựa trên các chỉ số công khai, minh bạch. Những nội dung cần xem xét gồm phạm vi giải tỏa, phương án tái định cư, chất lượng sống tại nơi ở mới, mức độ phát triển không gian công cộng, khả năng chống lũ và mức độ duy trì liên kết cộng đồng.

Theo chuyên gia, cơ chế này giúp phát hiện sớm những bất cập, điều chỉnh phương án khi cần thiết và bảo đảm lợi ích của các bên được xem xét trong suốt quá trình triển khai.

Đối với đại lộ cảnh quan sông Hồng, TS Nguyễn Quang cho rằng mục tiêu cuối cùng không thể chỉ là hình thành một trục giao thông hay tạo ra diện mạo đô thị mới. Dự án phải đồng thời bảo đảm an toàn thoát lũ, phát triển không gian xanh, bảo tồn các giá trị lịch sử, làng nghề và văn hóa ven sông.

Đặc biệt, người dân phải là chủ thể của quá trình phát triển và được hưởng lợi từ những giá trị mà dự án tạo ra. Đây cũng là điều kiện quan trọng để dung hòa mục tiêu phát triển đô thị với chất lượng sống của cộng đồng, hướng tới một không gian sông Hồng xanh, an toàn và bền vững.