Chuyên gia quy hoạch chỉ thẳng điều TPHCM phải làm để không còn ngập sau những trận mưa lớn

Muốn đô thị không ngập, phải dành đủ không gian cho nước

Phát biểu tại hội thảo “Đầu tư phát triển hạ tầng đồng bộ - Động lực tăng trưởng kinh tế và mở rộng không gian phát triển TPHCM” ngày 16/10, TSKH, KTS. Ngô Viết Nam Sơn, Chủ tịch NgoViet Architects & Planners, cho rằng chống ngập không phải bài toán không thể giải quyết. Điều quan trọng là thay đổi cách tiếp cận quy hoạch và tăng cường phối hợp giữa các ngành, thay vì xem đây là nhiệm vụ riêng của ngành xây dựng.

Theo ông Sơn, bên cạnh hệ thống cống thoát nước và đê bao, TPHCM cần bảo vệ không gian thoát nước tự nhiên, kiểm soát tình trạng bê tông hóa và bố trí các khu vực trữ nước. Đây là những yếu tố phải được tính toán ngay trong quá trình quy hoạch, phát triển đô thị, thay vì chờ xảy ra ngập mới tìm cách khắc phục.

“Muốn đô thị không ngập, trước hết phải dành đủ không gian cho nước”, ông Sơn nhấn mạnh.

Vị chuyên gia cho rằng các dự án đô thị không thể chỉ tập trung vào hiệu quả kinh tế và lợi nhuận mà bỏ qua yêu cầu dành quỹ đất cho hồ điều tiết, công viên và những không gian có khả năng thấm, trữ nước. Khi diện tích tự nhiên dành cho nước bị thu hẹp, áp lực lên hệ thống thoát nước càng lớn.

Bài toán chống ngập vì thế không chỉ nằm ở việc đầu tư thêm cống, nâng cấp đê bao hay xây dựng các công trình thoát nước. Thành phố còn phải tính toán cách tổ chức không gian đô thị để nước có nơi thấm, nơi trữ và đường thoát phù hợp.

Một vấn đề khác được ông Sơn lưu ý là tiêu chuẩn tính toán khả năng chống ngập. Theo ông, nếu lấy lượng mưa 100 mm làm cơ sở thiết kế thì vẫn phải tính đến những kịch bản mưa lớn hơn, bảo đảm hệ thống có khả năng ứng phó.

Nói cách khác, quy hoạch chống ngập không nên chỉ hướng đến việc đáp ứng điều kiện thông thường trước mắt mà cần có dư địa dự phòng cho những tình huống bất lợi hơn.

Ông Sơn cũng đề xuất phối hợp giữa các cơ quan quy hoạch, xây dựng, đầu tư và tài chính để bố trí quỹ đất, nguồn vốn cho hồ điều tiết, công viên và hệ thống thoát nước ngầm. Đáng chú ý, không gian ngầm không nên chỉ được xem là nơi phát triển giao thông hoặc thương mại mà cần được tính đến trong tổng thể hạ tầng chống ngập của thành phố.

Theo chuyên gia này, TPHCM cần xây dựng kế hoạch chống ngập tổng thể, xác định rõ từng khu vực có thể kiểm soát ngập bằng giải pháp nào, đồng thời làm rõ trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan liên quan.

Ông cho rằng đây là bài toán khoa học có thể giải quyết nếu có quy hoạch phù hợp, sự phối hợp đa ngành và cách thức triển khai bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.

TPHCM phải thay đổi cách quản trị khi phát triển đa cực

Không chỉ đặt ra yêu cầu đối với quy hoạch chống ngập, ông Sơn cho rằng TPHCM sau sáp nhập có điều kiện tổ chức lại không gian phát triển theo mô hình đô thị đa cực, đa trung tâm, với ba cực kinh tế chủ đạo.

Cực thứ nhất là khu vực trung tâm TPHCM, giữ vai trò đầu tàu kinh tế, tài chính của siêu đô thị có quy mô dân số khoảng 14 triệu người. Cực thứ hai là Bình Dương, với nền tảng công nghiệp phát triển và khả năng thu hút vốn đầu tư nước ngoài. Cực thứ ba là Bà Rịa - Vũng Tàu, có lợi thế nổi bật về kinh tế biển.

Theo ông Sơn, thành phố cần khai thác tốt hơn lợi thế của từng khu vực, đặc biệt trong phát triển logistics và du lịch biển. Một hướng đi là kết nối hệ thống cảng biển với sân bay quốc tế Long Thành để phục vụ nhu cầu vận chuyển hàng hóa của TPHCM và vùng đô thị xung quanh. Hướng còn lại là phát triển chuỗi đô thị du lịch biển từ Cần Giờ, Vũng Tàu, Long Hải đến các địa phương ven biển lân cận, hướng về khu vực Khánh Hòa.

Tuy nhiên, lợi thế về vị trí và quy mô không tự động chuyển thành tăng trưởng. Thành phố cần chuẩn bị đồng bộ về hạ tầng, nguồn vốn và cơ chế quản trị để kết nối các khu vực thành một không gian phát triển hiệu quả.

Bên cạnh mô hình đa cực, TPHCM còn hướng tới phát triển đa trung tâm, gắn với hệ thống đường sắt đô thị dài hàng trăm kilômét và các khu đô thị theo định hướng giao thông công cộng.

Ông Sơn lưu ý, việc triển khai mô hình này đòi hỏi nguồn vốn xã hội hóa lên tới hàng tỷ, thậm chí hàng chục tỷ USD. Không chỉ cần thu hút được nguồn lực đầu tư, thành phố còn phải tổ chức, điều phối các khu đô thị mới để những trung tâm phát triển theo mô hình “15 phút” có thể vận hành hiệu quả.

Theo chuyên gia, yêu cầu quản trị trong mô hình đô thị đa trung tâm sẽ khác đáng kể so với cách tổ chức trước đây.

Chia 10 vùng phát triển, phải gắn với mục tiêu tăng trưởng cụ thể

Từ định hướng phát triển đa cực, đa trung tâm, TPHCM xác định 10 vùng quản trị phát triển. Theo ông Sơn, việc phân chia các vùng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi kèm cơ chế tổ chức thực hiện cụ thể, bởi mỗi vùng có lợi thế, điều kiện và động lực tăng trưởng khác nhau.

Các vùng cần được xác định dựa trên chức năng chủ đạo, điều kiện đất đai, hạ tầng, môi trường, bản sắc và yêu cầu kiểm soát phát triển. Đây sẽ là cơ sở để tổ chức không gian đô thị, phân bố dân cư, việc làm, công nghiệp, dịch vụ, du lịch, không gian sinh thái và đầu tư hạ tầng phù hợp với đặc điểm từng khu vực.

Ông Sơn cho rằng mỗi vùng cần trở thành một đơn vị kinh tế - xã hội có động lực phát triển riêng. Khi TPHCM đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số cho toàn thành phố, trách nhiệm và kế hoạch tăng trưởng cũng cần được phân bổ đến từng vùng, căn cứ vào lợi thế thực tế.

Cách tiếp cận này sẽ giúp thành phố xác định rõ khu vực nào cần ưu tiên phát triển công nghiệp, khu vực nào có thế mạnh về dịch vụ, logistics hay du lịch, từ đó phân bổ nguồn lực và tổ chức điều hành phù hợp hơn.

Theo ông Sơn, yêu cầu xuyên suốt là phải gắn quy hoạch không gian với cơ chế quản trị và nguồn lực thực hiện. Từ phát triển các trung tâm kinh tế mới đến giải quyết ngập lụt, TPHCM đều cần sự phối hợp giữa nhiều ngành, nhiều cấp và khu vực tư nhân.

Đặc biệt, với bài toán chống ngập, việc dành đất cho nước phải được xem là một phần của quy hoạch phát triển ngay từ đầu. Nếu chỉ ưu tiên xây dựng, khai thác đất đai mà không tính đầy đủ đến khả năng thoát nước, thành phố sẽ khó bảo đảm sự phát triển bền vững khi không gian đô thị tiếp tục mở rộng.