Cơn sốt chip, AI và bài toán nhập siêu kỷ lục gần 20 tỷ USD của Việt Nam

Nhập siêu tăng mạnh do nhu cầu nguyên liệu và đầu tư mở rộng sản xuất

Theo Bộ Công thương, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam trong 9 tháng năm 2026 đạt 888 tỷ USD, tăng 30,4% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, kim ngạch xuất khẩu đạt 434,3 tỷ USD, tăng 25,4%, còn nhập khẩu đạt 453,7 tỷ USD, tăng 36,7%.

Nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu khiến cán cân thương mại chuyển từ xuất siêu 16,87 tỷ USD trong cùng kỳ năm 2025 sang nhập siêu 19,4 tỷ USD trong 9 tháng năm nay.

Đáng chú ý, mức nhập siêu tập trung đáng kể ở nhóm hàng điện tử, lĩnh vực đóng góp hơn 42% tổng kim ngạch xuất khẩu. Trong 9 tháng, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu nhóm hàng này đạt khoảng 372 tỷ USD.

Riêng nhóm máy tính, sản phẩm điện tử và linh kiện ghi nhận kim ngạch nhập khẩu 188,9 tỷ USD, tăng 71,7%, trong khi xuất khẩu đạt 123,6 tỷ USD, tăng 59,6%. Chênh lệch giữa hai chiều lên tới hơn 65 tỷ USD.

Dù vậy, hoạt động thương mại trong tháng 9 đã xuất hiện tín hiệu tích cực. Kim ngạch xuất khẩu đạt 59,5 tỷ USD, tăng 8,5% so với tháng trước; nhập khẩu đạt 58,2 tỷ USD, tăng 6%. Nhờ đó, cán cân thương mại chuyển sang xuất siêu 1,27 tỷ USD, chấm dứt chuỗi nhập siêu kéo dài từ tháng 12/2025.

Lý giải diễn biến nhập khẩu tăng mạnh, bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương), cho biết một trong những nguyên nhân là giá nguyên liệu đầu vào phục vụ sản xuất điện tử, bán dẫn trên thị trường thế giới tăng cao. Một số loại chip và ổ cứng SSD tăng giá tới 300-500%, khiến trị giá nhập khẩu tăng mạnh ngay cả khi lượng hàng nhập về không thay đổi đáng kể so với cùng kỳ.

Bên cạnh yếu tố giá, nhu cầu dự trữ nguyên liệu của doanh nghiệp cũng tăng lên trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh, kéo theo nhu cầu lớn về linh kiện và nguyên liệu sản xuất các sản phẩm công nghệ. Nguồn cung một số mặt hàng có thời điểm khan hiếm khiến doanh nghiệp phải tăng dự trữ để hạn chế nguy cơ gián đoạn sản xuất.

Theo bà Hiền, có doanh nghiệp đã nâng thời gian dự trữ nguyên liệu từ 6 tuần lên 12 tuần. Thậm chí, trị giá hàng tồn kho của một số doanh nghiệp tăng từ 100 triệu USD lên 700 triệu USD.

Một yếu tố khác là hoạt động mở rộng sản xuất trong lĩnh vực điện tử, bán dẫn tại Việt Nam. Lãnh đạo Cục Xuất nhập khẩu dẫn chứng Samsung tăng thêm 1,5 tỷ USD đầu tư tại Thái Nguyên; Intel có sự dịch chuyển chuỗi cung ứng, chuyển nhà máy từ Costa Rica về Việt Nam; trong khi BYD mở rộng, nâng cấp nhà máy tại Phú Thọ.

Các dự án này kéo theo nhu cầu nhập khẩu máy móc, thiết bị, nguyên liệu và linh kiện phục vụ sản xuất. Vì vậy, nhập khẩu tăng không chỉ phản ánh nhu cầu tiêu dùng trong nước mà còn gắn với quá trình mở rộng đầu tư, gia tăng năng lực sản xuất hàng xuất khẩu.

Tuy nhiên, việc nhập siêu tăng mạnh cũng đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực cung ứng trong nước, nhất là đối với các ngành có kim ngạch xuất khẩu lớn nhưng vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu.

Muốn tăng tốc xuất khẩu, phải nâng giá trị nội địa

Những tháng cuối năm, hoạt động xuất nhập khẩu được dự báo tiếp tục chịu tác động từ diễn biến thương mại toàn cầu, lạm phát và biến đổi khí hậu. Trong bối cảnh đó, duy trì đà tăng trưởng xuất khẩu và cải thiện cán cân thương mại là những nhiệm vụ quan trọng.

Theo bà Trịnh Thị Thu Hiền, để kéo giảm nhập siêu, trước hết cần duy trì tốc độ tăng trưởng xuất khẩu. Tuy nhiên, nhập khẩu cũng cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với nhu cầu nguyên liệu, máy móc, thiết bị và linh kiện phục vụ sản xuất, đặc biệt khi doanh nghiệp đang mở rộng đầu tư.

Bộ Công thương đang tiếp tục triển khai các giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu, mở rộng thị trường và thúc đẩy hoạt động thương mại, qua đó góp phần cải thiện cán cân xuất nhập khẩu trong những tháng cuối năm.

Về dài hạn, theo bà Hiền, giải pháp căn cơ là nâng cao năng lực của doanh nghiệp Việt Nam, tăng tỷ lệ nội địa hóa và gia tăng giá trị trong chuỗi cung ứng. Đây cũng là định hướng được Bộ Công thương đặt ra trong dự thảo Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Trong bối cảnh Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, xuất khẩu tiếp tục được xác định là một động lực quan trọng. Theo đại diện Bộ Công thương, mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu cần được điều chỉnh phù hợp với yêu cầu phát triển mới, đồng thời chú trọng hơn đến chất lượng và tính bền vững.

Dự thảo chiến lược đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu hàng hóa giai đoạn 2026-2030 tăng bình quân 15-16% mỗi năm, trong khi nhập khẩu tăng 12-13% mỗi năm. Cán cân thương mại hướng tới duy trì thặng dư bền vững, với tỷ trọng xuất siêu bình quân tương đương 3-6% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Đến năm 2045, Việt Nam phấn đấu nằm trong nhóm 10 quốc gia có kim ngạch xuất nhập khẩu lớn nhất thế giới, với tỷ trọng xuất siêu đạt 7-10%.

Điểm đáng chú ý là chiến lược không chỉ hướng tới mở rộng quy mô thương mại mà còn đặt mục tiêu thay đổi cơ cấu xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào tăng trưởng theo chiều rộng và nâng cao vai trò của doanh nghiệp trong nước.

Theo đó, tỷ trọng xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước được đặt mục tiêu đạt 28-30% tổng kim ngạch xuất khẩu vào năm 2030, tăng lên 38-40% vào năm 2045. Tỷ trọng hàng chế biến, chế tạo hoặc đã tinh chế dự kiến đạt 89-90% vào năm 2030 và vượt 92% vào năm 2045.

Trong nhóm hàng chế biến, chế tạo, giá trị xuất khẩu sản phẩm công nghệ cao phấn đấu chiếm khoảng 50% tổng giá trị xuất khẩu vào năm 2030 và trên 55% vào năm 2045.

Về quy mô, dự thảo đưa ra ba kịch bản xuất khẩu đến năm 2030, gồm kịch bản thấp đạt 765 tỷ USD, kịch bản trung bình đạt 953,7 tỷ USD và kịch bản cao đạt 1.041,1 tỷ USD.

Các mục tiêu này cho thấy yêu cầu đối với xuất khẩu Việt Nam không còn dừng ở việc mở rộng thị trường hay gia tăng số lượng đơn hàng. Quan trọng hơn là nâng năng lực sản xuất trong nước, phát triển công nghiệp hỗ trợ, tăng hàm lượng công nghệ và giúp doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong ngắn hạn, duy trì đà tăng xuất khẩu sẽ góp phần cải thiện cán cân thương mại những tháng cuối năm. Về dài hạn, giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, nâng tỷ trọng doanh nghiệp nội địa và gia tăng giá trị giữ lại trong nước mới là những yếu tố quyết định chất lượng tăng trưởng xuất khẩu.