Di sản UNESCO duy nhất Việt Nam nằm ở 3 thành phố trực thuộc Trung ương, có diện tích hơn 525ha

Chiều 24/8, với 100% đại biểu tán thành, Quốc hội thông qua 2 nghị quyết về việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh.

Theo nghị quyết, thành phố Quảng Ninh có diện tích 6.231km², dân số khoảng 1,52 triệu người, gồm 30 phường, 22 xã và 2 đặc khu. Thành phố giáp Hải Phòng, Bắc Ninh, Lạng Sơn, Trung Quốc và Biển Đông. Nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh có hiệu lực từ ngày 1/9/2026.

Thành phố Bắc Ninh có diện tích 4.713km², dân số khoảng 3,99 triệu người, gồm 45 phường và 54 xã. Thành phố giáp Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Hưng Yên, Lạng Sơn và Thái Nguyên. Nghị quyết thành lập thành phố Bắc Ninh có hiệu lực từ ngày 20/9/2026.

Trong không gian địa giới mới, 2 thành phố cùng sở hữu những thành phần quan trọng của Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc, di sản xuyên địa giới được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới ngày 12/7/2025.

Quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc

Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới vào lúc 18h02 ngày 12/7/2025 tại Paris, Pháp.

Di sản liên thành phố này gồm hệ thống 12 di tích, cụm di tích được chắt lọc từ hàng trăm di tích và danh thắng thuộc 6 khu di tích quốc gia đặc biệt của 3 địa phương Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng, với diện tích 525,75ha.

Các di tích, danh thắng trong quần thể phân bố trên vùng cảnh quan Cánh cung Đông Triều, với dãy núi Yên Tử cùng hệ thống đồng bằng, sông nước và biển hình thành, bao quanh vùng núi này.

Khu vực Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc gắn với lịch sử nhà Trần và quá trình hình thành, phát triển của Thiền phái Trúc Lâm. Đây từng là 1 trong 4 “phúc địa” của Giao Châu, đồng thời là quê gốc của họ Trần - dòng họ lập nên một triều đại quân chủ có vai trò quan trọng trong lịch sử Đại Việt thế kỷ XIII-XIV.

Sau khi rời ngai vàng, Phật hoàng Trần Nhân Tông lên Yên Tử tu hành và khởi xướng Thiền phái Trúc Lâm. Dòng thiền này kế thừa, phát huy và thống nhất các dòng thiền, tông phái Phật giáo tồn tại trước đó và đương thời, đồng thời tiếp nhận những yếu tố từ Nho giáo, Đạo giáo, phong tục, tập quán và tín ngưỡng dân gian.

Cùng các đệ tử, Trần Nhân Tông phát triển Phật giáo Trúc Lâm thành một dòng thiền mang dấu ấn Việt Nam, có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống xã hội và văn hóa Đại Việt.

Theo đánh giá của UNESCO, Phật giáo Trúc Lâm là một minh chứng có ý nghĩa toàn cầu về cách một truyền thống tôn giáo hình thành từ nhiều nguồn tín ngưỡng, bắt nguồn và phát triển tại vùng Yên Tử, sau đó tác động đến xã hội thế tục và góp phần thúc đẩy sự phát triển của quốc gia, hòa bình và hợp tác khu vực.

Đến nay, Yên Tử còn lưu giữ hệ thống chùa, am, tháp, hàng nghìn di vật, văn bia và kinh văn chứa đựng nhiều giá trị tư tưởng của Thiền phái Trúc Lâm cùng dấu ấn văn hóa thời Trần.

Phật giáo Trúc Lâm cũng tạo ra nhiều giá trị về văn hóa và tinh thần. Từ cảnh quan núi thiêng Yên Tử, dòng thiền này thể hiện hệ thống triết lý và tinh thần khoan dung, vị tha của Phật giáo, đồng thời tạo nên những dấu ấn riêng trong lịch sử văn hóa Việt Nam.

Hệ sinh thái tự nhiên tại Yên Tử cũng là một thành phần quan trọng của quần thể di sản. Rừng quốc gia Yên Tử có hệ thống động, thực vật đa dạng, trong đó có nhiều cây cổ thụ được công nhận là cây di sản như Xích Tùng, cây Đại và cây Mai vàng.

Mỗi năm, Yên Tử đón hàng triệu lượt du khách, tăng ni và Phật tử đến tham quan, hành hương, chiêm bái.

Chùa Đồng trên đỉnh Yên Tử

Trong hệ thống di tích Yên Tử, chùa Đồng là một trong những công trình nổi bật. Chùa tọa lạc trên đỉnh núi Yên Tử, ở độ cao 1.068m so với mực nước biển.

Từ chân núi, du khách có thể đi cáp treo hoặc theo những bậc đá xuyên qua rừng thông, rừng trúc để lên đỉnh Yên Tử. Hành trình dài khoảng 6km, đi qua các địa điểm như suối Giải Oan, chùa Hoa Yên, chùa Một Mái và tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông trước khi đến chùa Đồng.

Chùa Đồng nguyên bản được khởi dựng vào thế kỷ XVII dưới thời Hậu Lê. Năm 2006, công trình được trùng tu bằng đồng nguyên chất.

Chùa có kiến trúc hình chữ Đinh, dài 4,6m, rộng 3,6m, cao 3,35m, nặng khoảng 70 tấn. Công trình được đúc thủ công bằng phương pháp truyền thống, với hệ thống hoa văn chạm khắc mang phong cách Phật giáo.

Bên trong chùa thờ Phật Thích Ca Mâu Ni cùng Tam Thế Phật. Công trình gắn với lịch sử phát triển của Thiền phái Trúc Lâm và hoạt động hành hương tại Yên Tử.

Lễ hội Yên Tử được tổ chức từ mùng 10 tháng Giêng hằng năm, thu hút đông đảo Phật tử và du khách đến hành hương, chiêm bái.

Chùa Vĩnh Nghiêm - chốn tổ của Thiền phái Trúc Lâm

Trong khi Yên Tử gắn với quá trình hình thành Thiền phái Trúc Lâm thì chùa Vĩnh Nghiêm là một trong những trung tâm quan trọng của dòng thiền này tại khu vực Bắc Ninh hiện nay.

Trước khi địa giới hành chính được sắp xếp, chùa Vĩnh Nghiêm thuộc thôn Quốc Khánh, xã Trí Yên, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang (nay thuộc Bắc Ninh). Đây là ngôi chùa cổ có lịch sử từ thời Lý. Đến thế kỷ XIII, Phật hoàng Trần Nhân Tông tu bổ, xây dựng chùa thành một trung tâm Phật giáo của Thiền phái Trúc Lâm.

Chùa còn có tên gọi Đức La, tên chữ là Vĩnh Nghiêm Tự. Hệ thống kiến trúc gồm cổng tam quan, tòa tiền đường, thiêu hương, thượng điện, nhà tổ đệ nhất, gác chuông, nhà tổ đệ nhị, hai dãy hành lang Đông - Tây và khu vườn tháp.

Năm 1964, chùa Vĩnh Nghiêm được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Ngày 23/12/2015, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định công nhận chùa là Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt.

Chùa hiện lưu giữ hệ thống tượng Phật, hoành phi, câu đối, tranh, bia đá cùng nhiều hiện vật cổ. Đặc biệt, nơi đây bảo quản 3.050 bản ván gỗ khắc chữ Hán và Nôm, gồm các bộ kinh sách Phật giáo, tư liệu về sự nghiệp của các vị cao tăng và nhiều sách hướng dẫn chữa bệnh bằng các bài thuốc dân gian.

Các mộc bản được lưu giữ với độ sắc nét cao, có giá trị về lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ và nghệ thuật.

Năm 2012, Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương thuộc Chương trình Ký ức thế giới.

Ngày 9/9/2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Trải qua hơn 700 năm, chùa Vĩnh Nghiêm vẫn bảo tồn hệ thống kiến trúc và nhiều tư liệu, hiện vật có giá trị, trở thành một địa điểm văn hóa tâm linh quan trọng của khu vực.

Quảng Ninh và Bắc Ninh bước vào mô hình thành phố trực thuộc Trung ương với những lợi thế đáng kể về quy mô kinh tế, vị trí địa lý và hệ thống di sản.

Cùng với Hải Phòng, 2 thành phố mới tạo thành 3 địa phương cùng quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc.

Việc UNESCO ghi danh quần thể đặt ra yêu cầu về bảo tồn cảnh quan, kiến trúc, di tích, tư liệu và các giá trị văn hóa gắn với cộng đồng. Đây cũng là cơ sở để các địa phương phát triển du lịch văn hóa, du lịch tâm linh và kinh tế di sản theo hướng phù hợp với yêu cầu bảo tồn giá trị nổi bật toàn cầu của di sản.