FDI tăng mạnh, Việt Nam vẫn mất lợi thế vì thủ tục chậm, năng suất thấp

Nghiên cứu do JLL công bố tại Diễn đàn Bất động sản công nghiệp Việt Nam (VIPF) chiều 29/9 cho thấy Việt Nam đang nổi lên như một nền tảng sản xuất chiến lược của khu vực khi các doanh nghiệp quốc tế đẩy mạnh đa dạng hóa chuỗi cung ứng, giảm rủi ro tập trung và nâng cao khả năng chống chịu.

Theo JLL, lợi thế của Việt Nam đang dần chuyển từ chi phí sản xuất thấp sang chất lượng nền tảng, khả năng kết nối thương mại và năng lực thu hút các ngành có giá trị gia tăng cao.

Thực tế, 8 tháng đầu năm, tổng vốn FDI đăng ký vào Việt Nam đạt 40,63 tỷ USD, tăng 55,4% so với cùng kỳ năm 2025. Vốn FDI thực hiện đạt 17,25 tỷ USD, tăng 12%, cao nhất trong 5 năm qua. Trong đó, lĩnh vực chế biến, chế tạo chiếm hơn 80% tổng vốn thực hiện.

Tuy nhiên, Việt Nam đang phải cạnh tranh ngày càng gay gắt với các nền kinh tế khác trong khu vực để thu hút dòng vốn sản xuất.

Thủ tục kéo dài làm giảm lợi thế về tốc độ

Bà Lê Thị Huyền Trang, Tổng giám đốc kiêm Giám đốc cấp cao khối Nghiên cứu và Tư vấn JLL Việt Nam, cho biết trong giai đoạn 2020-2021, Việt Nam từng chiếm khoảng 18% thị phần FDI sản xuất của khu vực, nhưng hiện tỷ lệ này đã giảm xuống dưới 5%, đứng sau Indonesia và Thái Lan.

Theo bà, khi lựa chọn địa điểm đầu tư, doanh nghiệp quốc tế ngày càng cân nhắc nhiều hơn về tính hiệu quả và năng suất lao động. Một trong những yếu tố phản ánh tính hiệu quả là tốc độ đưa dự án vào vận hành.

“Chúng ta cần chuẩn hóa quy trình này”, bà Trang nói.

Theo bà, các dự án quy mô lớn, có tầm quan trọng quốc gia thường được hỗ trợ và xử lý thủ tục khá nhanh. Tuy nhiên, trên mặt bằng chung, quá trình giải quyết thủ tục đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn mất nhiều thời gian và chưa đồng đều giữa các địa phương.

Bà Nguyễn Thị Thảo Nhi, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc Thanh Bình Phú Mỹ, chủ đầu tư Khu công nghiệp chuyên sâu Phú Mỹ 3, cho biết các khu công nghiệp thế hệ mới hiện đã chủ động đầu tư đồng bộ hạ tầng điện, nước và xử lý nước thải đến tận hàng rào nhà máy. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể tập trung vào xây dựng nhà máy, lắp đặt thiết bị và sớm đưa dự án vào hoạt động.

Tuy nhiên, tiến độ vẫn có thể bị kéo dài bởi các thủ tục cấp phép. Theo bà Nhi, riêng thủ tục phê duyệt phòng cháy, chữa cháy có thể mất tối thiểu 45 ngày; giấy phép môi trường cũng mất ít nhất 45 ngày, trong khi thiết kế cơ sở cần thêm khoảng 25-30 ngày.

Trong điều kiện thuận lợi, tổng thời gian xử lý vẫn có thể kéo dài 3-4 tháng. Do đó, dù khu công nghiệp có cơ chế “một cửa”, doanh nghiệp FDI vẫn khó hoàn tất toàn bộ quá trình triển khai nhà xưởng trong khoảng 6-8 tháng.

“Tốc độ là vấn đề đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh doanh nghiệp đang chạy đua tiến độ đơn hàng. Khi hạ tầng đã sẵn sàng nhưng thủ tục kéo dài, lợi thế về tốc độ có thể bị suy giảm”, bà Nhi nói.

Theo ông Nguyễn Tuấn Anh, Tổng giám đốc Khu công nghiệp Stavian, nhà đầu tư nước ngoài có thể chấp nhận việc thủ tục được giải quyết chậm hơn dự kiến, nhưng điều họ cần là sự minh bạch và khả năng dự đoán.

Doanh nghiệp cần biết rõ thời gian xử lý từng thủ tục để chủ động lập kế hoạch sản xuất, đồng thời thực hiện các cam kết với tổ chức tín dụng và đối tác.

“Dù xử lý nhanh hay chậm, chúng ta chỉ cần thông báo rõ ràng thời hạn giải quyết bao lâu. Đó là điểm có thể cải thiện ngay”, ông Tuấn Anh nói.

Năng suất trở thành yếu tố cạnh tranh khi lợi thế chi phí thu hẹp

Bên cạnh tốc độ xử lý thủ tục, năng suất lao động được đánh giá là thách thức lớn đối với mục tiêu thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao.

Theo bà Nhi, khi chi phí đầu tư và chi phí sản xuất ngày càng tăng, doanh nghiệp cần năng suất đủ cao để bù đắp phần chi phí này. JLL cũng cho rằng khi lợi thế về chi phí của Việt Nam dần thu hẹp, năng suất sẽ trở thành yếu tố cạnh tranh quan trọng hơn.

Theo số liệu năm 2025 của Bộ Tài chính được dẫn tại diễn đàn, năng suất lao động của Việt Nam hiện mới tương đương khoảng 60% Thái Lan và 40% Malaysia.

Các chuyên gia cho rằng Việt Nam vì vậy cần tiếp tục nâng cấp cơ sở hạ tầng, phát triển chuỗi cung ứng trong nước và hình thành các khu công nghiệp thế hệ mới, tích hợp năng lượng sạch, hạ tầng kỹ thuật cao cùng hệ sinh thái dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp.

Theo ông Nguyễn Tuấn Anh, yêu cầu về môi trường và ESG cũng đang trở thành một trong những điều kiện quan trọng để Việt Nam thu hút các dòng vốn chất lượng cao, đặc biệt từ châu Âu.

“Để thu hút các tập đoàn châu Âu, chúng ta phải đáp ứng đúng tiêu chuẩn của họ về phát triển xanh và năng lượng tái tạo”, ông nói.

Tại Stavian, doanh nghiệp đang đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà, pin lưu trữ (BESS), đồng thời ký hợp đồng mua điện sạch nhằm hình thành chuỗi giải pháp sinh thái hoàn chỉnh cho khách thuê.

Ông Lee Ark Boon, CEO Sembcorp Development, Đồng chủ tịch VSIP Group, cho rằng các khu công nghiệp sinh thái có khả năng thu hút những dòng vốn có giá trị cao hơn, hỗ trợ sản xuất tiên tiến, tăng khả năng chống chịu và nâng sức cạnh tranh.

Tuy nhiên, để phát triển mô hình này cần sự phối hợp giữa nhiều bên, từ tín hiệu chính sách rõ ràng của Chính phủ, nguồn vốn dài hạn của nhà đầu tư, năng lực triển khai của nhà phát triển khu công nghiệp đến cam kết về nhu cầu của khách thuê.

Bà Vương Thị Minh Hiếu, Phó cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính), cho biết cơ quan quản lý đang đẩy nhanh việc tháo gỡ vướng mắc, cải thiện môi trường đầu tư, hoàn thiện hạ tầng chiến lược và tăng cường kết nối vùng.

Một số mô hình mới như khu thương mại tự do, khu kinh tế đặc biệt, logistics kết hợp khu phi thuế quan cũng đang được nghiên cứu, triển khai nhằm mở rộng không gian phát triển và thu hút đầu tư. Cùng với đó là định hướng tăng cường phân cấp, phân quyền cho địa phương.

Cơ quan quản lý đặt mục tiêu ít nhất 10% khu công nghiệp tại các địa phương chuyển sang mô hình sinh thái. Trong dự thảo Luật Đầu tư sửa đổi và các quy định liên quan, Bộ Tài chính đề xuất kéo dài thời hạn hoạt động của khu công nghiệp sinh thái lên 70 năm, thay vì mức thông thường 50 năm.

Các khu công nghiệp sinh thái cũng được đề xuất hỗ trợ tiếp cận tín dụng xanh, ưu đãi lãi suất và cơ chế khấu trừ chi phí đầu tư cho cộng sinh công nghiệp, chuyển đổi công nghệ xanh khi xác định thu nhập chịu thuế.