GDP bình quân từng xếp 193/194 thế giới, Việt Nam đi qua 40 năm 'hóa rồng' thế nào và vì sao chặng đường phía trước khó hơn?

GDP bình quân từng chỉ 122 USD, Việt Nam đã đi xa thế nào để bước vào nhóm thu nhập trung bình cao?

Mới đây, Ngân hàng Thế giới (World Bank) chính thức xếp Việt Nam vào nhóm các quốc gia có thu nhập trung bình cao, với tổng thu nhập bình quân đầu người đạt khoảng 4.970 USD. Đây là cột mốc quan trọng, đánh dấu thành quả sau gần bốn thập kỷ thực hiện công cuộc Đổi mới, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức chưa từng có trên con đường tiến tới mục tiêu trở thành nước công nghiệp hiện đại vào năm 2030 và quốc gia phát triển có thu nhập cao vào năm 2045.

Theo tính toán của Ngân hàng Thế giới, để đạt được những mục tiêu xa hơn, tổng thu nhập quốc dân bình quân đầu người của Việt Nam cần tăng khoảng 6% mỗi năm liên tục trong 20 năm tới, một tốc độ đòi hỏi nỗ lực gấp ba lần so với hiện nay.

Nhìn lại chặng đường đã qua, chia sẻ trong talkshow mới đây do VTC News thực hiện, TS. Nguyễn Đức Kiên, nguyên Tổ trưởng Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ, nhận định trong vòng 40 năm, GDP bình quân đầu người của Việt Nam đã tăng gấp hơn 40 lần. Đây là tốc độ tăng trưởng rất cao so với các lý thuyết kinh tế thông thường và Việt Nam đã duy trì được sự ổn định này trong suốt một thời gian dài

Ông Kiên nhấn mạnh rằng cột mốc năm 1991, với Cương lĩnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chính là bước nhảy lớn nhất tạo ra con đường phát triển rõ nét cho nền kinh tế dựa trên thành công của giai đoạn đầu Đổi mới.

Vào thời điểm đó, Việt Nam nằm trong nhóm 20 nước nghèo nhất thế giới, GDP bình quân chỉ dao động từ 125 đến 200 USD/năm. Theo dữ liệu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), năm 1990, GDP bình quân Việt Nam đạt khoảng 122 USD, xếp thứ 193/194 trên thế giới.

Dù ở thời điểm hiện tại, mức thu nhập bình quan đầu người đã đạt mức xấp xỉ 5.000 USD/người, ông Kiên lưu ý rằng, đây không chỉ là sự ghi nhận mà còn là áp lực lớn. Khi bước vào nhóm thu nhập trung bình cao, Việt Nam sẽ không còn nhận được các ưu đãi hay ân hạn từ các hiệp định thương mại và tổ chức quốc tế như trước.

Thu nhập bình quân tăng mạnh nhưng chưa phản ánh hết mức sống

Dù con số 4.970 USD là đáng tự hào, TS. Nguyễn Đức Kiên cho rằng con số này chưa phản ánh hết thực trạng mức sống và chất lượng cuộc sống của người dân.

Ông đưa ra ví dụ hóm hỉnh về việc chia bình quân một con gà và một mớ rau để chỉ ra rằng các con số thống kê chưa lột tả được khoảng cách giàu nghèo đang ngày càng giãn ra giữa các khu vực vùng sâu, vùng xa với các trung tâm công nghiệp.

Theo ông, đối với người dân, tiêu chí quan trọng nhất để cảm nhận sự giàu lên là khi thu nhập đủ chi tiêu và có tích lũy để cải thiện đời sống, từ việc đi du lịch đến đầu tư cho con cái.

Khoảng cách giữa các chỉ số kinh tế vĩ mô và cảm nhận thực tế của người dân còn xuất phát từ việc tư duy xã hội chưa theo kịp sự thay đổi của lực lượng sản xuất. Ông Kiên chỉ ra rằng chúng ta vẫn mang nặng tư duy văn hóa làng xã, coi trọng việc sở hữu nhà đất theo kiểu nông nghiệp, trong khi xã hội công nghiệp cần ưu tiên năng lực lao động và một thị trường nhà ở cho thuê ổn định để hỗ trợ sự di chuyển của thị trường lao động.

Vấn đề vượt qua "bẫy thu nhập trung bình" là một bài toán nan giải mà theo TS.Nguyễn Đức Kiên, có đến gần 90% quốc gia không thể vượt qua.

Ông phân tích các bài học quốc tế như Brazil, quốc gia từng là một hiện tượng kinh tế nhưng bị mắc kẹt do không tham gia được vào chuỗi sản xuất toàn cầu; hay Argentina với sai lầm trong việc chi tiêu của Chính phủ vượt quá khả năng cân đối, dẫn đến nợ công và phá sản.

Ngay cả những nước láng giềng như Thái Lan và Malaysia cũng đang loay hoay vì thiếu sự đột phá về công nghệ hoặc mất ổn định chính trị. Ngược lại, những quốc gia thành công như Singapore và Hàn Quốc đã biết tận dụng thành tựu khoa học - công nghệ, đầu tư dài hơi và lựa chọn đúng khâu đột phá, từ công nghiệp nặng đến chip và bán dẫn.

Để Việt Nam không rơi vào vết xe đổ của các quốc gia đi trước, ông Kiên khẳng định cần thực hiện ba đột phá chiến lược về kết cấu hạ tầng, thể chế và nguồn nhân lực.

Ông đặc biệt nhấn mạnh việc thay đổi nhận thức đối với doanh nghiệp và doanh nhân, coi họ là "hiền tài" và "nguyên khí" của quốc gia. Theo ông, không thể có sự thành công nếu thiếu những tập đoàn lớn, những thương hiệu "Made in Vietnam" có trí tuệ người Việt.

Ông dẫn chứng về sự thành công của ngành viễn thông và hàng không như những mũi nhọn đã được xác định đúng đắn từ thập kỷ 90. Đồng thời, ông kiến nghị cần có chính sách hỗ trợ cụ thể cho các doanh nghiệp nội địa, thay vì để họ "tự sinh tự diệt" trước sức ép cạnh tranh quốc tế.

Đường sắt tốc độ cao, AI và chip phải giúp Việt Nam nâng năng suất

Trong lĩnh vực hạ tầng, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam được TS.Nguyễn Đức Kiên kỳ vọng sẽ là cú hích cho năng lực công nghiệp quốc gia, thay vì chỉ đơn thuần là một dự án giao thông.

Ông đề xuất cần tối đa hóa nội địa hóa, từ việc sản xuất thép chất lượng cao cho ray đường sắt đến việc mua giấy phép chế tạo toa xe và hệ thống tự động hóa. Điều này sẽ giúp xây dựng một ngành công nghiệp giao thông vận tải vững mạnh, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ nhập khẩu.

Tương tự, đối với lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) và chip bán dẫn, ông Kiên cảnh báo Việt Nam cần tránh việc chỉ nói về lý thuyết mà phải đầu tư đồng bộ vào hạ tầng máy móc và dữ liệu lớn để thực sự nâng cao năng suất lao động.

Một thách thức lớn khác là áp lực về thời gian khi dân số Việt Nam đang già hóa nhanh chóng. Tuy nhiên, ông Kiên nhìn nhận vấn đề này qua góc độ mới của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0.

Ông cho rằng tự động hóa sẽ thay thế các lao động thủ công nặng nhọc và lặp đi lặp lại, cho phép người lao động làm việc lâu hơn và nâng cao giá trị giờ công.

Để thích ứng, giáo dục cần thay đổi triết lý, từ đào tạo hàn lâm sang đào tạo những gì thị trường và doanh nghiệp cần, qua đó hình thành đội ngũ kỹ sư có khả năng điều khiển các hệ thống máy móc hiện đại.

TS. Nguyễn Đức Kiên đúc kết ba yếu tố quyết định thành công của Việt Nam trong 10 năm tới gồm: ổn định chính trị, sự kiên trì thực hiện mục tiêu của cả Nhà nước và doanh nghiệp, và đặc biệt là sự đồng thuận xã hội.

Ông nhấn mạnh tinh thần "lá lành đùm lá rách" của người Việt, như việc chấp nhận chi phí điện cao hơn ở vùng xuôi để kéo điện đến vùng sâu, là một lợi thế vô giá cần được duy trì. Tuy nhiên, ông cũng cho rằng cần đảm bảo thành quả tăng trưởng được đền đáp xứng đáng cho người dân.

Trong bối cảnh thế giới đang phân cực và cạnh tranh khốc liệt về công nghệ, Việt Nam cần tận dụng "thiên thời, địa lợi, nhân hòa" để lách qua những "khe cửa hẹp", khẳng định vị thế và tiếng nói trên trường quốc tế.

Đầu tư công trong giai đoạn tới cần chuyển dịch từ vai trò "dẫn dắt" sang "thu hút" đầu tư tư nhân để tạo ra sức mạnh tổng hợp, đưa đất nước vươn lên giàu mạnh và hạnh phúc.