Hỗ trợ tiền lắp điện mặt trời mái nhà: Vì sao chưa hấp dẫn?

Hỗ trợ vài triệu đồng, ai thực sự hưởng lợi?

Chính phủ vừa yêu cầu các tỉnh, thành phố hoàn thành việc ban hành chính sách hỗ trợ tài chính cho hộ gia đình lắp điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ trước ngày 31/12. Bộ Công Thương được giao đẩy nhanh phân bổ chỉ tiêu phát triển điện mặt trời mái nhà, ưu tiên miền Bắc nhằm góp phần bảo đảm cung ứng điện năm 2027.

Hiện một số địa phương đã triển khai chính sách hỗ trợ với mức khác nhau. Tại Bắc Ninh, từ ngày 1/8, hộ gia đình được hỗ trợ 1 triệu đồng/kWp công suất lắp đặt, tối đa 3 triệu đồng. Nếu lắp thêm hệ thống lưu trữ, người dân được hỗ trợ 1 triệu đồng/kWh, tối đa 3 triệu đồng. Tổng mức hỗ trợ cao nhất là 6 triệu đồng/hộ.

Hà Nội đang lấy ý kiến dự thảo nghị quyết với mức hỗ trợ tương tự, tối đa 6 triệu đồng/hộ nếu lắp cả điện mặt trời và hệ thống lưu trữ.

Tại Quảng Trị, chính sách có hiệu lực từ ngày 19/10 quy định mức hỗ trợ 500.000 đồng/kW, tối đa 2 triệu đồng đối với hệ thống điện mặt trời. Nếu lắp thêm pin lưu trữ, tổng mức hỗ trợ cao nhất là 4 triệu đồng/hộ.

Trong khi đó, Lai Châu lựa chọn cách tiếp cận khác, tập trung hỗ trợ hộ dân tộc thiểu số, hộ nghèo, cận nghèo chưa có điện lưới hoặc ở khu vực ngành điện chưa thể đầu tư lưới hạ áp. Mỗi hộ thuộc diện này có thể được hỗ trợ hệ thống điện mặt trời kèm lưu trữ, tối đa 50 triệu đồng.

Trao đổi với PV Tiền Phong, TS Nguyễn Huy Hoạch - chuyên gia Hiệp hội Năng lượng Việt Nam - cho rằng hỗ trợ người dân lắp điện mặt trời mái nhà là chủ trương đúng, nhưng điều quan trọng là chính sách có thực sự thúc đẩy quyết định đầu tư hay không.

Theo tính toán của ông Hoạch, với mặt bằng giá điện hiện nay, hộ gia đình sử dụng khoảng 600 kWh/tháng trở lên, tương đương hóa đơn khoảng 2 triệu đồng, mới bắt đầu có hiệu quả kinh tế khi đầu tư điện mặt trời mái nhà. Đây thường là những gia đình có điều kiện kinh tế khá, sử dụng nhiều thiết bị điện và đủ khả năng tự bỏ vốn.

“Nếu một hộ gia đình mỗi tháng đã trả 3-5 triệu đồng tiền điện thì vài triệu đồng hỗ trợ không phải yếu tố khiến họ quyết định đầu tư. Ngược lại, hộ thu nhập thấp hoặc sử dụng ít điện khó bố trí phần vốn còn lại. Mức tiêu thụ thấp cũng khiến hiệu quả kinh tế giảm, thời gian hoàn vốn kéo dài”, ông Hoạch phân tích.

Theo vị chuyên gia, nghịch lý là những hộ có khả năng đầu tư, hưởng lợi lớn từ điện mặt trời có thể không cần hỗ trợ, trong khi nhóm thực sự cần lại khó đáp ứng phần vốn đối ứng. Nếu chính sách triển khai dàn trải, ngân sách bỏ ra có thể lớn nhưng hiệu quả khuyến khích đầu tư chưa tương xứng.

Ông Hoạch cho rằng, thay vì chỉ tập trung vào khoản tiền hỗ trợ ban đầu, cần giải quyết bài toán kinh tế của người đầu tư, đặc biệt là khả năng tiêu thụ và bán phần điện dư lên lưới.

Nghị định 243/2026 đã mở rộng cơ chế, cho phép bán một phần điện dư từ hệ thống điện mặt trời mái nhà theo điều kiện quy định. Tuy nhiên, yếu tố được người dân quan tâm là giá mua điện.

Theo ông Hoạch, mức giá khoảng 800 đồng/kWh như trước đây quá thấp để tạo động lực đầu tư. Nếu có giá mua hợp lý, người dân có thể tính toán hiệu quả từ điện tự dùng và phần dư bán lên lưới, qua đó xác định rõ hơn khả năng thu hồi vốn.

“Chính sách phải đi đúng điểm nghẽn, đúng đối tượng. Nếu chỉ hỗ trợ một khoản tiền giống nhau cho mọi hộ thì rất khó tạo ra thay đổi thực chất”, ông Hoạch nhấn mạnh.

Thiếu dữ liệu, khó tính đúng hiệu quả điện mặt trời

Chuyên gia Ngô Tuấn Kiệt - nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Năng lượng - chỉ ra bất cập trong tính toán sản lượng điện mặt trời do thiếu dữ liệu bức xạ chính xác tại từng khu vực. Điều này có thể khiến hệ số phát điện chưa sát thực tế, ảnh hưởng đến giới hạn sản lượng điện dư được mua bán và hiệu quả đầu tư của người dân.

Theo quy định hiện hành, việc xác định sản lượng điện dư được mua bán từ hệ thống điện mặt trời mái nhà có sử dụng hệ số sản lượng điện mặt trời (PVout) theo địa phương.

Ông Kiệt cho biết, ngành điện hằng năm đều công bố hệ số liên quan đến khả năng phát điện mặt trời theo từng tỉnh, thành phố. Tuy nhiên, các số liệu hầu như chưa phản ánh sát thực tế.

Đặc biệt, sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, nhiều tỉnh, thành phố có phạm vi rộng hơn, bao gồm những khu vực có điều kiện khí hậu, bức xạ mặt trời khác biệt. Việc sử dụng một hệ số chung có thể dẫn đến chênh lệch giữa sản lượng tính toán và khả năng phát điện thực tế.

Theo ông Kiệt, Việt Nam đã phát triển điện mặt trời gần 10 năm, nhiều nhà máy đang vận hành và ghi nhận dữ liệu về bức xạ, công suất, sản lượng phát điện theo giờ, tháng và năm. Tuy nhiên, nguồn dữ liệu này chưa được tập hợp, chuẩn hóa thành cơ sở dữ liệu quốc gia phục vụ tính toán và hoạch định chính sách.

“Các nhà máy điện mặt trời đều có số liệu đo bức xạ, công suất phát theo giờ, theo tháng và theo năm. Tại sao không tập hợp những dữ liệu đó để xây dựng một bộ cơ sở dữ liệu chính thống của quốc gia?”, ông Kiệt đặt vấn đề.

Theo vị chuyên gia, cần giao một cơ quan nghiên cứu độc lập tổng hợp dữ liệu từ các nhà máy điện mặt trời, hệ thống khí tượng thủy văn và đơn vị vận hành điện, xây dựng cơ sở dữ liệu chi tiết theo từng khu vực và cập nhật thường xuyên.