Lãi vay tăng mạnh, chuyên gia cảnh báo áp lực thanh khoản đang 'siết chặt' hệ thống ngân hàng

Thanh khoản hệ thống ngân hàng đang chịu nhiều sức ép từ cả cung tiền, tâm lý nắm giữ tiền mặt và giới hạn tín dụng, khiến mặt bằng lãi suất tăng mạnh trong 5 tháng đầu năm. Nhiều chuyên gia cho rằng dư địa điều hành tiền tệ đang thu hẹp, buộc cơ quan quản lý phải cân bằng giữa ổn định vĩ mô và hỗ trợ tăng trưởng.

Xuất phát từ căng thẳng trên thị trường liên ngân hàng cùng các trần giới hạn cho vay trên dư nợ và tín dụng trên GDP, lãi suất ngân hàng trong 5 tháng vừa qua đã tăng đáng kể.

Đặt trong bối cảnh này, câu hỏi được đặt ra là mức lãi suất huy động hiện nay đã nằm trong khả năng kiểm soát và phù hợp mục tiêu điều hành hay chưa, và nếu đứng ở vai trò điều tiết của Ngân hàng Nhà nước, cần lựa chọn hướng xử lý như thế nào.

Ngân hàng Nhà nước thời gian gần đây đã công bố lại số liệu chi tiết về cung tiền, trong bối cảnh vòng quay tiền có dấu hiệu chậm lại.

Nhận xét về những con số này, ông Nguyễn Xuân Thành, Giảng viên cao cấp Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, cho rằng có thể đã có sự thay đổi trong cách định nghĩa, song vấn đề đáng chú ý hơn là xu hướng vận động của dòng tiền trong nền kinh tế.

Ông Thành cho biết tỷ trọng tiền mặt ngoài hệ thống ngân hàng trước đây khoảng 9% tổng phương tiện thanh toán, nhưng thời gian qua đã tăng lên khoảng 11%, tương đương tăng thêm khoảng 2%, hay khoảng 13 tỷ USD. Diễn biến này cho thấy xu hướng nắm giữ tiền mặt của người dân và tổ chức gia tăng, có thể xuất phát từ tâm lý bất ổn, các cú sốc chính sách thuế hoặc lo ngại về nghĩa vụ khai báo thuế trong giao dịch.

Ở góc độ tài khóa, ông nhận định dù thu ngân sách vẫn ở mức cao, song tiến độ giải ngân đầu năm chậm khiến lượng tiền nhàn rỗi trong Kho bạc Nhà nước lớn. Hiện một phần nguồn lực này đang được điều chuyển sang hệ thống ngân hàng thương mại nhằm hỗ trợ thanh khoản.

Một điểm đáng chú ý khác là sự thay đổi trong cấu trúc tiền gửi. Trước đây, tiền gửi của tổ chức và cá nhân tương đối cân bằng, nhưng hiện tiền gửi cá nhân đã vượt khoảng 1,1 lần so với tổ chức. Theo ông Thành, doanh nghiệp không còn giữ nhiều tiền mặt, đặc biệt là tiền gửi không kỳ hạn (CASA), mà chuyển sang kỳ hạn dài hơn hoặc dòng tiền dịch chuyển sang khu vực cá nhân để tìm kiếm lãi suất cao hơn. Điều này phản ánh áp lực thanh khoản, nhất là đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Trong bối cảnh đó, thách thức lớn của nhà điều hành là vừa thúc đẩy tăng trưởng tín dụng để hỗ trợ nền kinh tế, vừa kiểm soát cung tiền nhằm ổn định vĩ mô và tỷ giá. 5 tháng đầu năm, tín dụng tăng khoảng 5,72%, trong khi tổng phương tiện thanh toán chỉ tăng khoảng 2,5–2,6%, sát mức trần theo ước tính.

Ông Thành cho rằng Ngân hàng Nhà nước đang kiểm soát cung tiền khá chặt, do lo ngại nếu nới lỏng thanh khoản quá mức sẽ gây áp lực lên tỷ giá, trong khi dư địa sử dụng dự trữ ngoại hối để can thiệp không còn nhiều như trước.

Trong điều kiện cung tiền hạn chế nhưng mục tiêu tín dụng vẫn cao, hệ số cho vay trên huy động (LDR) của nhiều ngân hàng đã vượt 100%, kéo theo mặt bằng lãi suất tăng và gần như không còn dư địa giảm. Theo ông, để giữ lãi suất không tăng thêm, các biến số vĩ mô buộc phải “chia sẻ áp lực” thay vì tập trung vào một công cụ điều hành.

Ông cũng lưu ý trong kịch bản điều chỉnh, có thể phải chấp nhận sự linh hoạt của tỷ giá VND theo hướng mất giá ở mức độ nhất định, qua đó giảm bớt áp lực thắt chặt tiền tệ. Tuy vậy, vẫn cần duy trì mức lãi suất tiền gửi đủ hấp dẫn để giữ dòng tiền trong hệ thống ngân hàng, qua đó đảm bảo vai trò dẫn vốn của khu vực ngân hàng đối với nền kinh tế.

Về triển vọng tín dụng, ông Thành cho rằng tăng trưởng tín dụng có thể được phân bổ có chọn lọc cho một số lĩnh vực, nhưng nhiều khả năng sẽ chậm hơn năm trước. Trong ngắn hạn, để đạt mục tiêu tăng trưởng cao, nền kinh tế cần tìm thêm động lực mới thay vì dựa vào các yếu tố có thể gây bất ổn vĩ mô.

Ông cũng đề cập đến các yếu tố bên ngoài như giá dầu và giá vàng. Nếu giá dầu giảm về quanh mức 80 USD/thùng, áp lực lạm phát và lãi suất có thể hạ nhiệt trong quý IV. Trong khi đó, giá vàng biến động lại tác động đến tâm lý và dòng tiền ngoại hối. Khi giá vàng tăng cao, người dân có thể bán vàng, qua đó hỗ trợ tỷ giá; nếu tỷ giá ổn định, Ngân hàng Nhà nước có thêm dư địa nới lỏng tiền tệ, kéo mặt bằng lãi suất giảm.

Tuy nhiên, theo ông Thành, đây đều là những biến số khó kiểm soát và phụ thuộc nhiều vào yếu tố quốc tế. Trong khi đó, yếu tố trong tầm kiểm soát của Chính phủ và Quốc hội là lạm phát. Dù mức lạm phát hiện đã tiệm cận hoặc vượt mục tiêu 4,5%, Việt Nam vẫn kiên định với mục tiêu này.

Ông cảnh báo, nếu tiếp tục giữ mục tiêu 4,5% trong bối cảnh hiện tại mà không điều chỉnh linh hoạt, chính sách tiền tệ có thể phải thắt chặt hơn, kéo theo lãi suất tiếp tục tăng. Việc điều chỉnh mục tiêu, theo ông, là một lựa chọn chính sách có thể cân nhắc, nhưng cần thận trọng để tránh gây xáo trộn như các năm trước.